مقاله علمی - پزوهشی- گردشگری

ساماندهی الگوی گردشگری‏ در استان مازندران‏ با تأکید بر مکان‏یابی دهکده‏های گردشگری

سید حسن حسینی

کارشناس ارشد برنامه‏ریزی صنعت توریسم

دانشجوی دکترای مدیریت برنامه‏ریزی(مدرس دانشگاه)

بر گرفت از مجله رهپویه هنر » زمستان 1386 - شماره 4 (از صفحه 61 تا 67)

چکیده

استان مازندران و سواحل آن به دلیل برخورداری از جاذبه‏های غنی گردشگری،یکی از مهم‏ترین مقاصد گردشگری‏ کشور به شمار می‏آید.شواهد موجود و نتایج حاصل از مطالعات و نظرسنجی‏های صورت گرفته حاکی از آن است‏ که متأسفانه در سال‏های اخیر از میزان رضایتمندی گردشگران کاسته شده و نارسایی‏هایی در پاسخگویی به نیازها و انتظارات گردشگران به وجود آمده است.همچنین مطالعه برخی از شاخص‏های توسعه گردشگری استان حاکی‏ از آن است که علی‏رغم توان بالای گردشگری،این استان به لحاظ گردشگری از جایگاه مناسبی برخوردار نیست. میانگین ضریب اشتغال اتاق و تخت هتل‏های استان مازندران به ترتیب 32 درصد و 42 درصد است،حال آنکه ارقام‏ متناظر آن برای کشور،14 درصد و 04 درصد است.پائین بودن مدت اقامت گردشگران در هتل‏های استان نسبت به‏ میانگین کشور از دیگر شاخص‏هایی است که بیانگر وجود موانعی برای توسعه گردشگری استان است،میانگین مدت‏ اقامت در استان 1/46 روز و رقم متناظر آن برای کشور 2/71 روز است.

یکی از راه‏کارهای مدیریتی مطرح برای مشکلات بیان شده و افزایش میزان رضایتمندی گردشگران ساماندهی‏ الگوی نامناسب گردشگران استان از طریق مکان‏یابی و ایجاد دهکده‏های گردشگری(مجتمع گردشگری)در مناطق‏ مستعد استان است.

تحقیق حاضر به منظور استفاده بهینه از قابلیت‏های گردشگری و جلوگیری از تک محصولی شدن صنعت‏ گردشگری(ساحل-دریا)و افزایش میزان رضایتمندی گردشگران و در نهایت دست‏یابی به توسعه پایدار گردشگری‏ بر آن است تا با شناسایی مکان‏های مناسب برای ایجاد این‏گونه مجتمع‏ها(شهرستان نور)،الگوی جدیدی را برای‏ توسعه گردشگری استان پیشنهاد کند.

برای مکان‏یابی بهینه این نوع مجتمع‏ها در استان مازندران از روش‏ AHP استفاده شده است که در آن با استفاده‏ از نظر کارشناسان(روش دلفی)متغیرها و شاخصه‏هایی برای مکان‏یابی بهینه و مناسب استخراج شده و سپس با رتبه‏بندی این شاخصه‏ها و متغیرها،مکان‏های مناسب یعنی منطقه لاویج،منطقه بلده،منطقه میان‏بند به عنوان‏ مناطق مناسب معرفی شده‏اند.

واژگان کلیدی

گردشگری،دهکده گردشگری،الگویابی گردشگری.

مقدمه

استان مازندران با مساحت 65732/4 کیلومتر مربع‏ 5/1 درصد مساحت کشور را به خود اختصاص داده و دارای 833 کیلومتر نوار ساحلی است که متأسفانه شواهد موجود نشان می‏دهد که 9/2 درصد یعنی 01 کیلومتر نوار ساحلی فقط دارای ساخت و ساز عمومی توسط سازمان میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری به‏ خود اختصاص داده و باقی را بخش‏های دولتی،خصوصی، شهرها و غیره اشغال کرده‏اند که همین امر باعث تمرکز شدیدی در نوار ساحلی شده است.1

این تحقیق در پی آن است که ضمن مطالعه الگوی‏ کنونی گردشگری استان الگوی جایگزین مناسبی برای‏ گردشگری با تأکید بر توان‏های گردشگری مناطق‏ غیر ساحلی ارائه کند که با احداث دهکده‏های گردشگری‏ سبب جذب گردشگران بیشتر و طولانی شدن مدت‏ اقامت مسافران و هزینه گردشگران ارزانتر از مناطق‏ ساحلی خواهد شد.

در نظرسنجی که در سال 1831 از گردشگران استان‏ به عمل آمد،مشخص شد که 09 درصد گردشگران استان‏ از وضعیت استفاده از آب دریا ابراز نارضایتی کرده‏اند.

در سال 8731 انگیزه استفاده از آب دریا در بین‏ گردشگران 25 درصد و استفاده ازجنگل 02 درصد گردشگران بوده است.اما در سال 2831 انگیزه استفاده از آب دریا به 03 درصد کاهش و انگیزه استفاده از جنگل‏ به 33 درصد افزایش یافت.

یکی از موانع و چالش‏های فراروی توسعه پایدار مقاصد گردشگری تمرکز مکانی گردشگران و تک محصولی‏ شدن مقصد به لحاظ عرضه‏های گردشگری است.تبعات‏ منفی ناشی از این الگو،نارضایتی گردشگران و به تبع‏ آن عدم پایداری و تداوم رونق گردشگری در مقصد از جمله دلایلی است که انجام این تحقیق را ضروری و اجتناب‏ناپذیر می‏کند.

با توجه به اینکه تاکنون مطالعات جامع و مانعی در خصوص راه‏کارهای مدیریتی برون‏رفت از این مشکل‏ صورت نگرفته است و معدود مطالعات صورت گرفته‏ نیز هم به لحاظ متدولوژی تحقیق و هم به لحاظ مبانی‏ تئوریک آن ضعیف بوده‏اند،تحقیق در این خصوص با نگرش جدید و با تأکید بر مطالعه دهکده‏های گردشگر2 واجد اهمیت و در خور توجه است.

لازم به ذکر است که در غالب راه‏کارهای مدیریتی که‏ تاکنون برای آمایش وضعیت نابسامان الگوی متمرکز 2lگردشگری استان ارائه می‏شده است تاکید و توجه به‏ ساماندهی نوار ساحلی و اطراف آن بوده است،حال آنکه‏ در این مقاله حل مشکل در مناطقی خارج از محدوده نوار ساحلی جستجو می‏شود و بدین لحاظ مهم و در خور توجه است.

تعریف واژگان اصلی و عملیاتی

برنامه‏ریزی منطقه‏ای‏3

فرآیند تنظیم و هماهنگ کردن برنامه‏های مختلف‏ اقتصادی و اجتماعی متناسب با نیازها و امکانات جهت‏ مشارکت مردم و مناطق در برنامه‏ریزی توسعه را برنامه‏ریزی منطقه‏ای گویند.

توسعه پایدار گردشگری‏4

در سال کنونی توسعه پایدار به عنوان روشی تازه مطرح‏ است که جوامع می‏توانند بدان وسیله درباره سطح زندگی، عدالت اجتماعی و حفظ منابع بیندیشند.

هدف‏ها و ویژگی‏های گردشگری پایدار عبارت هستند از: 1-بهبود کیفیت زندگی جامعه میزبان

2-رعایت برابری یا مساوات بین دو نسل و در درون‏ یک نسل

3-حفظ کیفیت محیط زیست از طریق حفظ سیستم‏ زیست محیطی

4-حفظ یکپارچگی و انسجام فرهنگی و همبستگی‏ بین جوامع

5-ایجاد تسهیلات و امکانات به گونه‏ای که دیدارکنندگان‏ بتوانند تجربه‏های ارزشمندی کسب کنند.

دهکده‏های گردشگری‏5

هدف اصلی آن گردشگری ارزان قیمت است..

الگوی گردشگری در این تحقیق

هدف از الگوی گردشگری در این تحقیق شکل،قالب یا ویژگی‏های بارز گردشگری منطقه از جمله مکان تحقیق‏ فعالیت‏های گردشگری زمان اوج فعالیت و نوع فعالیت‏ قالب گردشگری است.

ساماندهی گردشگری

منظور از ساماندهی گردشگری در این مقاله به سامان‏ نمودن یا بهینه‏سازی توزیع زمانی،مکانی و تنوع،بخشی‏ از فعالیت‏های گردشگری انسان است.

مجتمع گردشگری‏6

به مجموعه‏ای از تأسیسات اقامتی،پذیرایی،تفریحی، تفرجگاهی و ورزشی گفته می‏شود که دارای تأسیسات‏ متنوع بوده و مهمانان ضمن اقامت در آنها می‏توانند از خدمات جانبی دیگری که در آنها وجود دارد استفاده‏

1lکنند.تأسیسات اقامتی در مجتمع‏های گردشگری متنوع‏ است و می‏توانند به صورت اتاق،ویلا،آپارتمان،کمپینگ، محل پارک کاروان یا اتاق‏های بسیار که با اتومبیل یدک‏ کشیده می‏شوند،باشد.

هدف تحقیق

هدف تحقیق حاضر شامل اهداف علمی-کاربردی و همچنین هدف خاص در ارتباط با موفقیت تحقیق است. نگاه‏ها به الگوی توسعه گردشگری مبتنی بر دهکده‏های‏ گردشگری(مجتمع‏های گردشگری)از منظر توسعه‏ گردشگری و اصلاح الگوی متمرکز و نامناسب گردشگری‏ فعلی اشاره دارد.هرچند که توسعه متعادل منطقه‏ای و روستایی از نکات مثبت آن به شمار می‏رود.

1-کمک به تمرکز در نوار ساحلی و کاهش تبعات‏ منفی منطقه‏ای

2-کمک به توسعه متعادل منطقه‏ای

3-کمک به توسعه روستایی

4-کمک به استفاده بهینه از سایر منابع گردشگری‏ استان(جنگل،اکوسیستم کوهستان)

5-جلب رضایت گردشگران با ارائه خدمات مطلوب‏ اقامتی-پذیرایی،تفریحی،ورزشی و....

6-تنوع بخشیدن به محصولات قابل‏ عرضه به گردشگران

سئوال‏های تحقیق

1-الگوی فعلی گردشگری استان‏ چگونه است؟

2-معیارهای تعیین مطلوبیت مکانی‏ برای ایجاد دهکده‏های گردشگری‏ کدامند؟

3-چه منطقه‏ای از شهرستان نور از اولویت بالاتری برای ایجاد دهکده‏های‏ گردشگری برخوردار است؟

روش تحقیق

روش این تحقیق از نوع توصیفی، تحلیلی و کاربردی است.همچنین‏ در این تحقیق برای مقایسه و ارزیابی‏ مناطق مورد مطالعه از یک مدل ریاضی‏ بهره جسته و با استفاده از اسناد و مدارک،شاخصه‏ها تعیین شده و با استفاده از پرسشنامه و طیف ساعتی‏ 2lشاخصه‏های مؤثر،جداسازی و آنگاه با روش‏ A.H.P گروهی به ارزیابی مناطق مورد اشاره پرداخته شد و اولویت‏بندی این مناطق را از لحاظ میزان مناسب بودن‏ هر منطقه جهت توسعه و احداث دهکده‏های گردشگری‏ با توجه به شاخصه‏های موردنظر در قیاس باهم مشخص‏ خواهد کرد.در این پژوهش برای آزمون اعتبار پرسشنامه‏ از آلفای کرونباخ و برای جداول مقایسه‏ای از محاسبه نرخ‏ سازگاری‏ (CR) استفاده شد.

روش تجزیه و تحلیل داده‏ها

در تحقیق حاضر از روش‏ AHP جهت تعیین اولویت‏بندی‏ مناطق بهینه جهت ایجاد و توسعه دهکده‏های گردشگری‏ استفاده شده و تعیین الویت مناطق سه‏گانه نسبت به‏ یکدیگر جهت احداث مناطق دهکده‏های گردشگری‏ است.

فرایند تحقیق

به‏طور خلاصه می‏توان فرایند تحقیق حاضر را به شکل‏ زیر نمایش داد:

محدودیت‏ها و تنگناهای تحقیق

نبود تعریف دقیق و عدم وفاق نظر میان صاحب‏نظران و (به تصویر صفحه مراجعه شود) نمودار شماره 1

1lدست‏اندرکاران بخش گردشگری در مورد تعریف و مفهوم‏ دهکده‏های گردشگری،مشکل جلب رضایت مدیران و کارشناسان جهت استفاده از تکنیک دلفی،عدم دسترسی‏ کامل به گزارش‏های نهادها و سازمان‏ها در حوزه گردشگری‏ جزء محدودیت‏های پژوهش بوده است.

بررسی وضعیت دریا و سواحل استان مازندران

دریای مازندران با ویژگی‏های منحصر به فرد یکی از بهترین پتانسیل‏های گردشگری کشور و استان مازندران‏ است.علاوه بر آن گردشگری در مازندران به دلیل وجود این‏جاذبه طبیعی مهم،در برنامه‏های اول و دوم توسعه‏ به عنوان محور توسعه قلمداد شده است،اما بررسی‏ها نشان می‏دهد که این امر عملا تحقق نیافته است دلیل‏ عمده این امر نادیده گرفتن موانع متعدد و بی‏توجهی به‏ حفظ و حراست این منبع خدادادی بوده است.متولیان‏ برنامه‏ریزی کشور با توجه به پتانسیل مذکور،توسعه‏ استان را در گروه توسعه گردشگری می‏دانستند ولی‏ متأسفانه این توان بالا،روز به روز رو به زوال و نابودی‏ رفته است و هیچ تفکر صحیحی برای شکوفا نمودن این‏ استعدادها به اجرا نیامده است.آمار نشان می‏دهد که 89 درصد از وسعت قریب به 833 کیلومتر نوار ساحلی استان‏ مازندران در اختیار دستگاه‏های دولتی و بخش خصوصی‏ است..که ایام محدودی از سال،این سرمایه عظیم ملی‏ را مورد بهره‏برداری قرار می‏دهند،درحالی‏که این شاهکار آفرینش و دنیای زیبائی‏ها که از«نزدیکی و همجواری دریا و جنگل»در ساحل به وجود آمده متعلق به همه مردم‏ کشور است تا در کنار این همه نعمت‏ها بیاسایند و به‏ قدرت و جبروت الهی اندیشه کنند.

در نظرسنجی انجام شده که برپایه اصول و علمی آماری‏ در سال 1831 انجام شده مشخص گردیده که حدود 09 درصد از گردشگران با انگیزه گذراندن اوقات فراغت به‏ استان مازندران سفر می‏کنند و از تعداد حدود 87 درصد استفاده از دریا را در اولویت سفر قرار داده‏اند.برپایه همان‏ نظرسنجی مشخص شده که متأسفانه تنها 02 درصد از مسافران موفق به رفتن به ساحل و 7 درصد موفق به شنا شده،69 درصد موفق به قدم زدن و استراحت در سواحل‏ شده و در مجموع 09 درصد از گردشگران از وضعیت دریا رضایت نداشته‏اند.

چنانچه دگرگونی‏های اساسی در این زمینه انجام نپذیرد، در آینده نزدیک شاهد تخریب‏ها و نابسامانی‏های دیگر در نوار ساحلی خواهیم بود و باید شعار محوریت گردشگری‏ را در توسعه مازندران حذف نموده و دریا را دیگر به عنوان‏ 2lمنبع مهم گردشگری یاد نکنیم و در مجموع این وضع‏ جز ناهنجاری‏های اجتماعی،نابودی ارزش‏های فرهنگی‏ و از بین رفتن عدالت اجتماعی و غیره را نصیب جامعه‏ نخواهد کرد.

وضعیت موجود گردشگری مازندران:

-تعداد گردشگران داخلی سال 18 00000021 نفر

-تعداد گردشگران خارجی سال 18 00007 نفر

-تعداد مسافران با قصد گذراندن اوقات فراغت‏ 29 درصد

-تعداد مسافران با قصد استفاده از دریا و ساحل‏ 87 درصد

-میزان هزینه بخش‏های دولتی مستقر در سواحل‏ سالانه 52-02 میلیارد ریال بدون کسب درآمد.

تابلوی موردنظر نحوه اشغال سازمان‏ها و نهادهای دولتی‏ مستقر در سواحل استان مازندران را نشان می‏دهد.

وضعیت نوار ساحلی مازندران:

-طول کامل نوار ساحلی مازندران،833 کیلومتر

1l-طول کامل نوار ساحلی که در آن ساخت و ساز انجام‏ شده است،842 کیلومتر یعنی 47 درصد

-طول سواحل بدون ساخت و ساز متعلق به بخش‏ خصوصی،دولتی و انتظامی 57 کیلومتر

-میزان سواحل انحصاری،69 درصد

-پتانسیل ایجاد شغل در هر کیلومتر ساحل دریا 005 نفر

استفاده از طرح دریا:

(به تصویر صفحه مراجعه شود) 29 درصد از علاقه‏مندی گردشگران به استان مازندران‏ طبیعت است،با توجه به جدول فوق در سال 08،87 درصد جهت استفاده از طرح دریا به کنار ساحل رفته‏اند.این عدد (به تصویر صفحه مراجعه شود) در تابستان 48 به 26 درصد رسید.علت این امر انحصاری‏ بودن ساحل و توجه به مناطق جنگلی و ییلاقی در استان‏ است.

موانع و مشکلات اصلی وضعیت سواحل مازندران

-ساخت و سازهای بی‏رویه در سواحل

-نداشتن شبکه حمل و نقل مناسب جاده‏ای،ریلی، دریایی و هوایی

-عدم ساماندهی ویلاها و منازل استیجاری شخصی

-وجود هرج و مرج در فعالیت‏های شغلی مسیرهای‏ گردشگری و عدم وجود متولی برای این مشاغل

-عدم اجرای برنامه آموزشی و آگاه‏سازی عمومی از طریق رسانه‏های گروهی

-عدم وجود تابلوهای راهنمای بین المللی حاوی‏ اطلاعات موردنیاز به زبان‏های مختلف

-انحصاری بودن ساحل

2l

پاسخ به سئوال‏های مطرح شده تحقیق

1-نتایج حاصل از بررسی توزیع جغرافیایی تاسیسات‏ اقامتی و پذیرایی،حاکی از آن است که بیش از 78 درصد (به تصویر صفحه مراجعه شود) از تاسیسات اقامتی در نوار ساحلی و جلگه استان متمرکز شده است.همچنین 45 درصد واحدهای اقامتی استان در سطح جلگه و نوار ساحلی مکان‏یابی شده‏اند.از آنجا که‏ توزیع جغرافیایی عرضه از تقاضا تبعیت می‏کند.می‏توان‏ گفت که الگوی گردشگری استان به لحاظ مکانی و نوع‏ فعالیت متمرکز است.

2-با توجه به معیارهای تأیید سیزده‏گانه در ایجاد و راه‏اندازی دهکده‏های توریستی استان مازندران که توسط مدیران و کارشناسان حوزه گردشگری و دانشگاهیان که‏ عبارت هستند از 1،4،5،6،7،8،9،61،71،81، 02،12 و 03.این معیارهای سیزده‏گانه در دهکده‏های‏ مطرح در غرب استان مازندران برای مکان‏یابی ایجاد دهکده‏ها توریستی که از نظر گردشگری نسبت به شرق‏ استان از امتیازات قابل توجهی نیز برخوردار هستند که‏ توسط خبرگان حوزه گردشگری استان مازندران مورد بررسی قرار گرفتند که از این میان منطقه میان‏بند نور مورد تأیید قرار گرفته.لذا این معیارهای سیزده‏گانه با توجه به شرایط جغرافیایی،تاریخی،فرهنگی و مذهبی‏

(به تصویر صفحه مراجعه شود) (به تصویر صفحه مراجعه شود) آلودگی در نوار ساحلی

1lاستان مازندران به عنوان مؤثرترین معیارها در ایجاد و راه‏اندازی دهکده‏های توریستی در استان مازندران است. که پیشنهاد می‏شود برای مکان‏یابی احداث دهکده‏های‏ توریستی در این استان این معیارهای سیزده‏گانه مورد لحاظ قرار گیرد.در غیر این صورت مناطقی که بدون در نظر گرفتن این معیارها برای احداث دهکده‏های توریستی‏ اقدام گردد هیچ‏گونه توجیه اقتصادی نخواهد داشت و قطعا منجر به شکست خواهند شد.

3-با توجه به نتایج حاصل از نظرات خبرگان حوزه‏ گردشگری استان مازندران که معیارهای سیزده‏گانه تأیید شده در ایجاد و راه‏اندازی دهکده‏های توریستی استان را با مناطق مطرح در غرب استان از روش‏ AHP گروهی مدنظر قرار دادند.منطقه میان‏بند نور بهترین شرایط مکانی برای‏ احداث دهکده‏های توریستی را به خود اختصاص داده‏ است.

2l

پیشنهادهای تحقیق

با توجه به نتایج حاصل از پژوهش،اولویت‏ اول سرمایه‏گذاری در ایجاد و راه‏اندازی‏ دهکده‏های توریستی در استان مازندران‏ در منطقه میان‏بند نور واقع در غرب استان‏ مازندران تعیین شده است و آخرین اولویت‏ نیز در این ارزیابی منطقه بلده نور معرفی‏ شده است.

همچنین یافته‏های پژوهش،بر سرمایه‏گذاری در سایر الگوهای گردشگری‏ به غیر از الگوی گردشگری ساحلی(دریا) که الگوی فعلی و مطرح در استان مازندران‏ است.تاکید دارد.به طوری که الگوی‏ گردشگری غیر ساحلی می‏تواند مکمل‏ الگوی گردشگری فعلی استان که بر ساحل‏ و دریا تمرکز یافته است باشد.چرا که استان‏ مازندران از منظر ناهمواری‏ها علاوه بر دریا و سواحل شنی آن دارای جلگه،کوهپایه، کوهستان و جنگل است.و هرکدام از این موارد می‏تواند بالقوه در توسعه پایدار صنعت گردشگری استان نقش به‏سزایی‏ داشته باشد.

پیشنهادهایی برای پژوهش‏های آتی

1-تعمیم این روش در دیگر استان‏های‏ کشورمان برای ارزیابی و انتخاب مناطق‏ مستعد،برای ایجاد و راه‏اندازی دهکده‏های‏ توریستی در سطح بین المللی،ملی،استانی و محلی برای‏ جذب بیشتر گردشگران داخلی و خارجی در راستای‏ توسعه پایدار صنعت گردشگری.

2-استفاده از روش‏های کمی‏ (AHP) در سایر سطوح‏ تصمیم‏گیری

3-استفاده از ترکیب روش‏های تحلیل پوشش داده‏ با منطق‏ (AHP) برای ارزیابی عملکرد و تعیین رتبه‏ کارایی هریک از مناطق که دهکده‏های توریستی ایجاد و راه‏اندازی شده است.

بررسی و ارزیابی سایر الگوهای گردشگری در کشور بر اساس امکانات بالقوه هر استان،در راستای تمرکززدایی‏ از یک الگوی گردشگر در استان‏ها درحالی‏که می‏توانند بالقوه از سایر الگوهای گردشگری در منطقه،همزمان‏ بهره‏مند باشند.

پی‏نوشت‏ها

(1)-گزارش سازمان،ایرانگردی و گردشگری استان مازندران،2831 ص 45

(2)- Tourism Complex

(3)- Regional Planning

(4)- Sustainable Tourism Development

(5)- Villege Tourism

(6)- Tourism Complex

منابع و مآخذ

1-ابراهیمی،صفر علی،دهکده توریستی و اقامتی کوهرنگ،پایان‏ نامه کارشناسی ارشد،دانشگاه شهید بهشتی،دانشکده معماری و شهرسازی،9731.

2-اسحقی،روح اللّه و شیدفر،محمد رضا،مازندران از نگاه گردشگران‏ سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان مازندران،2831.

3-اسحقی،روح اللّه شیدفر،محمد رضا،راهنمای برنامه‏ریزی سفر در استان مازندران،2831.

4-پاک‏دامن،یحیی،مجموعه مقالات اولین همایش کیش 6731 .

5-چاک وای،گی،جهانگردی در چشم‏اندازی جامع،مترجم علی‏ پارساییان و دیگران،تهران:شرکت چاپ و نشر بازرگانی،8731.

6-خاکساری،علی،مجموعه مقالات بررسی سیستم‏ها و برنامه‏های‏ توسعه جهانگردی در مجموعه اسلامی ایران،دانشگاه علامه طباطبایی با همکاری سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور،2831.

7-رضوانی،محمد رضا،تحلیل روند ایجاد و گسترش خانه‏های دوم در نواحی روستایی،پژوهش‏های جغرافیایی،تهران:انتشارات سمت،ش 54 ،2831.

8-رفیعی،محمد رضا،طرح گردشگری استان فارس،شیراز:میراث‏ فرهنگی و گردشگری،3831.

9-زنده‏دل،حسن،جهانگردی ایران(2)مازندران،ساری:مجموعه‏ کتاب‏های راهنمای جامع ایرانگردی شمال،3731.

01-سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان مازندران،بررسی وضعیت‏ دریا و سواحل،ساری،خردادماه 2831.

11-سازمان مدیریت و برنامه‏ریزی استان مازندران،گزارش وضعیت‏ اقتصادی اجتماعی استان مازندران نشریه شماره 4،5831.

21-سازمان میراث فرهنگی و گردشگری،طرح دهکده جهانگردی‏ مازندران،مناطق گردشگری،تهران،0831.

31-سازمان مدیریت و برنامه‏ریزی استان مازندران،سیمای شهرستان‏ نور،معاونت اقتصادی و برنامه‏ریزی،سفر ریاست جمهور،4831.

2l41-صفایی،فرشید،ارزیابی و انتخاب مناطق نمونه گردشگری استان‏ مازندران،پاپان‏نامه کارشناسی ارشد،مؤسسه عالی آموزش و پژوهشی‏ سازمان مدیریت و برنامه‏ریزی 5831.

51-عبد اللّه زاده،محمود،برنامه‏ریزی ملی و منطقه‏ای جهانگردی، دفتر پژوهش‏های فرهنگی،چاپ دوم 4831.

61-غفوری،مهدی،دهکده تفریحی و توریستی دیوچشمه کجور، پایان‏نامه کارشناسی ارشد،دانشگاه یزد،مجتمع هنر و معماری،دانشکده‏ معماری شهرسازی،1831.

71-گزارش سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان مازندران سال‏ 2831.

81-گزارش ایرانگردی و جهانگردی استان مازندران 1831.

91-گزارش سازمان مدیریت و برنامه‏ریزی استان مازندران،نشریه‏ شماره 4،5831.

02-محمودی،فتانه،مجموعه مقالات،نقش صنعت گردشگری در توسعه مازندران 4831.

12-مستندات طرح توسعه استان مازندران،سازمان مدیریت و برنامه‏ریزی مازندران 3831.

22-نمایی از فرهنگ و هنر مازندران،اداره کل فرهنک و ارشاد اسلامی استان مازندران 4831.

Mclntryre GeorgeṣSustainable Tourism De- -32 Velopment:Guide

.For Local PlannersṣSpainṣWorld Tourism Or- gnizatin(WTO)1993

(Mafṣ1994ṣDOT 1993ṣJenkins et al -42 1997ṣbartmann and.Baum.1998ṣp.p.692-693 WTOṣ1997 Streckfussṣ1997)

http://database.irandoc.ac.ir/scripts/WXis. -52. exe?a og:49:44

http://WWW...../Persian/faculitesindex.htm. -62. motares.ac.ir

WWW.mazandaranmiras.ir -72.

WWW.mazandarantourism.ir -82.

http://mehrnews.com/fa/Newsprint. -92. aspx?NewsID 202537

http://213.176.22.16/scripts/Wxis. -03. exe?a 12:05:47

http://hoteldari.net/articles/management/jz- -13. btvj.php

 

مقاله علمی - پژوهشی- لاویج

چکیده :

استفاده از مطالعات ژئومورفولوژی، با توجه به پیشرفتهای اخیر در هیدرولوژی دیرینه سیلاب، به‌عنوان مکملی برای نگرشهای هیدرولوژیکی متداول مورد نیاز است. عوامل مؤثر در سیل خیز بودن حوضه رئیس کلا به دو دسته تقسیم می‌شوند: الف) عوامل مربوط به حوضه زهکشی؛ ب)عوامل مربوط به کانال رود که نقش مهمی‌ در تغییر یا ایجاد لندفرمهای رودخانه‌ای داشته و بیشتر تحت تأثیر لیتولوژی و تکتونیک قرار دارند. برای تخمین دبی با استفاده از شاخصهای دیرینه تراز و روشهای گیاهی از چند مقطع نقشه‌برداری شد و در بازه‌های مختلف تنش برشی، قدرت رود و سایر پارامترهای مورد نیاز با استفاده از نرم‌افزار HEC-RAS محاسبه شد؛ سپس آثار فرسایشی و اشکال رسوبی ناشی از سیلاب بررسی شد. مطالعه حاضر نشان می‌دهد که با استفاده از شاخصهای دیرینه تراز و توانش جریان در رودخانه‌های پرشیب و کوچک کوهستانی، می‌توان بزرگی سیلاب را با دقت بیشتری پیش‌بینی کرد و در طراحی سازه‌ها و پهنه‌بندی خطر آن را به کاربرد.

کلمات کلیدی :

دیرینه سیلاب، ژئومتری کانال، قدرت رود، شاخصهای دیرینه تراز PSI، نرم‌افزار HEC-RAS.

اين مقاله از مجله مدرس علوم انسانی » زمستان 1384 - شماره 43 (از صفحه 33 تا 48)، گرفته شده است.

---

محمدحسین رضایی مقدم1، رضا اسماعیلی2*

1 - استادیار، گروه جغرافیای طبیعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

2 - دانشجوی دکترای ژئومورفولوژی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

چکیده

استفاده از مطالعات ژئومورفولوژی، با توجه به پیشرفتهای اخیر در هیدرولوژی دیرینه سیلاب، به‌عنوان مکملی برای نگرشهای هیدرولوژیکی متداول مورد نیاز است. عوامل مؤثر در سیل خیز بودن حوضه رئیس کلا به دو دسته تقسیم می‌شوند: الف) عوامل مربوط به حوضه زهکشی؛ ب)عوامل مربوط به کانال رود که نقش مهمی‌ در تغییر یا ایجاد لندفرمهای رودخانه‌ای داشته و بیشتر تحت تأثیر لیتولوژی و تکتونیک قرار دارند. برای تخمین دبی با استفاده از شاخصهای دیرینه تراز و روشهای گیاهی از چند مقطع نقشه‌برداری شد و در بازه‌های مختلف تنش برشی، قدرت رود و سایر پارامترهای مورد نیاز با استفاده از نرم‌افزار HEC-RAS محاسبه شد؛ سپس آثار فرسایشی و اشکال رسوبی ناشی از سیلاب بررسی شد. مطالعه حاضر نشان می‌دهد که با استفاده از شاخصهای دیرینه تراز و توانش جریان در رودخانه‌های پرشیب و کوچک کوهستانی، می‌توان بزرگی سیلاب را با دقت بیشتری پیش‌بینی کرد و در طراحی سازه‌ها و پهنه‌بندی خطر آن را به کاربرد.

کلید واژه‌ها: دیرینه سیلاب، ژئومتری کانال، قدرت رود، شاخصهای دیرینه تراز PSI، نرم‌افزار HEC-RAS.

1- مقدمه

سیل به‌عنوان یک پدیده طبیعی و یک مخاطره (در مواردی که انسان و منافع مالی او در خطر باشد) از دیرباز توجه علوم مختلف از جمله هیدرولوژی، هیدرولیک و ژئومورفولوژی را به خود مشغول کرده است. در علم ژئومورفولوژی دو برداشت متفاوت یکی مشتمل بر اندازه‌گیری مقدار بار معلق و دیگری بررسی آثار ژئومورفیک در قالب تغییر در لندفرمها

_____________________________

وجود دارد]1، ص 185[. در این مقاله که نگرش دوم مدنظر قرار داشته و هدف اصلی آن بررسی آثار ژئومورفیکی سیل در حوضه رئیس کلا و تخمین دبی اوج سیلاب با استفاده از روشهای پائوهیدرولوژی بوده است، حوادث بزرگ و نادر نقش ژئومورفیک مهمی ‌را در بعضی از محیطهای رود‌خانه‌ای بازی می‌کنند و ممکن است برای حمل رسوبات با قطر زیاد سیلابهای با دوره برگشت طولانی‌تر در آنها لازم باشد.

مطالعات ژئومورفولوژیکی سیل، با پیشرفتهای اخیر در مبحث هیدرولوژی با عنوان هیدرولوژی دیرینه سیلاب[1] به‌صورت مکملی برای نگرشهای هیدرولوژیکی در این زمینه درآمده است]2، ص 139[. به طوری که تعیین ویژگیهایی مانند عمق، حجم، دبی و فراوانی سیلابها برای برنامه‌ریزی و طرحهای عملیات و اقدامات سازه‌ای مربوط به سیلاب مثل دایکها، پلها و... مهم است. در این راستا، مطالعات پالئوهیدرولوژیکی با استفاده از ابعاد و نوع کانال یا بزرگی نهشته‌های درون رودخانه‌ای می‌تواند در بازسازی داده‌های مربوط به سیل استفاده شود و افزون بر این، تحلیلهای هیدرولوژیک در مناطق بدون ایستگاه هیدرومتری نیز با توجه به امکانپذیر بودن بررسی و مطالعه ابعاد کانال یا مسیر آبراهه‌ها و سایر شاخصهای ژئومورفیک مربوط به آنها با استفاده از روشهای مختلف از جمله روش شیب - سطـح مقطع میسر می‌باشد.

مشخص کردن آثار وقوع سیلابها در عمل فرسایش، نهشته‌گذاری و دیگر موارد مربوط به ژئومـورفـولـوژی در یـک دره به طور قـابل ملاحظـه‌ای به زمان و عوامل محیطی‌-‌ مکانی وابسته است. در این صورت توجه به آنها با هدف بررسی آثار ژئومورفیکی جریانهای بزرگ در موقعیتهای مختلف بسیار حایز اهمیت است. شایان ذکر است که قوانین معین هیدرولوژیکی و جریانهای غالب ژئومورفولوژی رودخانه‌ای، فرسایش و حمل رسوب توأم با مکان و زمان خاص نیز درک پیش‌بینی آثار سیلاب را به‌صورت همه جانبه فراهم می‌کند و از جمله نکاتی می‌باشد که لازم است به آن توجه شود.

مطالعه ژئومورفولوژی سیلاب[2] از سه دهة اخیر با به‌وجود‌آمدن نگرشی جدید تحت عنوان هیدرولوژی دیرینه سیلاب (که به‌وسیله ژئومورفولوژیستها توسعه یافت)، روند جدیدی پیدا کرده است.

این مطالعات به‌وسیله ویکتور بیکر[3] تحت عنوان پالئوهیدرولوژی آغاز شد]3، ص 105[؛ سپس در سطح جهان مطالعات تحقیقی متعددی، مخصوصاً درباره رودهای بزرگ با استفاده

از رسوبات آب ساکن[1] برای بازسازی سیلابهای قدیمی‌ صورت گرفت. اما همچنان که جررت[2] ذکر کرده است، هیدرولیک و هیدرولوژی رودهای کوهستانی به‌صورت ضعیفی نسبت به رودهای سایر واحدهای ژئومورفولوژی شناسایی شده‌اند]4، ص 238‌[. به همین دلیل در تحقیق حاضر، مطالعه منطقه پژوهش شده برای درک بهتر روند فعالیت رودهای کوچک کوهستانی (که وقوع سیلابها در آنها ناگهانی است) با استفاده از سایر روشهای دیرینه سیلاب مدنظر قرار گرفته است.

2- مواد و روشها

حوضه مطالعه شده یکی از زیر حوضه‌های آبخیز لاویج رود است که با مساحتی حدود 13 کیلومتر مربع در البرز شمالی و جنوب شهر نور واقع شده است. این حوضه که رئیس کلا نام دارد، بینتاعرض شمالی وتطول شرقی قرار گرفته است(شکل1). میانگین بارش سالیانه حوضه حدود600 میلیمتر است و تقریباً 68 درصد آن در فصل پاییز و زمستان می‌بارد.

در ابتدا، عوامل کنترل کنندة واکنشهای ژئومورفیک بررسی شد. این عوامل بر‌اساس ارتباط داشتن با کانال و دشت سیلابی به دو دسته تقسیم می‌شوند]1، ص 170[:

1- فاکتورهای حوضه زهکشی مانند اقلیم (رژیم بارش)، پوشش گیاهی، خاک و غیره که جزو عوامل بیرونی محسوب می‌شوند. این عوامل روی رواناب تأثیر‍گذار است و افزایش دبی ناشی از آنها روی کانال و دشت سیلابی اثر می‌گذارد.

2- عواملی مانند شیب آبراهه، بار بستر درشت‌دانه، ژئومتری کانال و دشت سیلابی که به‌عنوان عوامل درونی شناخته می‌شوند و بیشتر تحت تأثیر لیتولوژی و تکتونیک قرار دارند]1، ص 185[.

سرعت زیاد جریان آب، فرسایش کانال، کرانه و دشت سیلابی را تسهیل می‌کند؛ رسوبات درشت‌دانه هم می‌توانند به‌صورت یک وسیله فرساینده در فرسایش ناشی از سیلاب به کار روند]1، ص 185[.

اندازه این رسوبات که از حوضه زهکشی وارد آبراهه می‌شوند، تحت تأثیر لیتولوژی و اقلیم قرار دارد.

بنابراین برای محاسبه حداکثر دبی سیل و بالاآمدن سطح آب با استفاده از روشهای زیر از چند مقطع از بازه‌های انتخابی در مسیر رودخانه نقشه‌برداری شد(شکل2).

1- شاخصهای دیرینه تراز PSI[1]: این شاخصها عبارتند از:1- از خطوط سیلتی که دقیقترین تخمین تراز را فراهم می‌کنند. 2- نهشته‌های واریزه‌ای و موانع بولدری(موانع قطعه سنگی)[2] که نشاندهندة سطح پایین آب در سیلاب هستند]6، ص 116[.

2- شاخصهای گیاهی (بوتانیکی)[3] : وجود جوانه‌های زاید، خراشهای ایجاد شده روی درختان به علت برخورد واریزه‌های سیلابی که حداکثر ارتفاع خراش یک تخمین حداقلی را از دبی اوج فراهم می‌آورد، نفوذ واریزه‌های سیلابی در شکاف درختان، قطع شدگی ریشه درختان و... .

3- توانش[4] جریان: در این روش اندازه ذرات به‌عنوان شاخصی از توانایی حمل رسوب (تنش برشی، قدرت رود و...) بررسی می‌شود و رسوبات درشت‌دانه هم به‌صورت شاخصی برای جریانهای سیلابی بزرگ به کار می‌روند]6، ص 115[.

بنابراین با استفاده از فرمول مانینگ[5] و روش شیب - سطح مقطع ساده شده دبی در مقاطع مختلف محاسبه شد، (رابطه‌‌‍‍‍‍‍‌‌‌‌‌‌‌‌های1و2):

در رابطه فوق، Q‌: دبی؛ A: مساحت مقطع عرضی کانال رودخانه()؛V‌: سرعت جریان آب (m/sec)؛R : شعاع هیدرولیک (A/p)؛ S‌: شیب سطح آب که در عمل شیب بستر کانال یا رودخانه (m/m ) است و n ضریب زبری ماننینگ می‌باشد.‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌

در روش شیب‌- سطح مقطع ساده شده به‌وسیله روابط شیب، ضریب زبری حذف شده است و به‌صورت رابطه 3 می‌باشد]7، ص 61[

محاسبات مربوط به تخمین دبی و سایر پارامتر‌های هیدرولوژیک با استفاده از نرم‌افزار HEC- RAS[6] انجام گرفته است. مؤلفه‌های آنالیز هیدرولیک در این نرم‌افزار عبارتند از:

1- محاسبات نیمرخ سطح آب جریانهای پایدار[1]؛

2- شبیه‌سازی جریانهای ناپایدار؛

3- محاسبات مربوط به حمل رسوب.

نمایش داده‌های ژئومتریک ومحاسبات هیدرولیک در همه محاسبات مشترک است.

بعد از محاسبة دبی اوج سیلاب مسائل ژئومورفیک مربوط به فرسایش، حمل رسوب و نهشته‌گذاری بررسی و تحلیل شد. به طور کلی فرسایش کرانه‌ای به دو فرایند عمده وابسته‌ است: کشیده‌شدن ذرات رودخانه‌ای، سستی و هوازدگی مواد کرانه‌ای که پتانسیل حرکات توده‌ای را افزایش می‌دهند. در فرایند کشیده شدن ذرات رودخانه‌ای، رسوبات ممکن است به‌صورت مستقیم از سطح کرانه به‌وسیله تنش برشی ایجاد شده از جریان رودخانه کنده شوند که این فرایند سایش[2] نام دارد]8، ص 202[. افزایش در سرعت و تنش برشی سبب افزایش ظرفیت حمل رسوب می‌شود و رسوبات را از بستر خود همگام با افزایش میزان تعادل فرسایش می‌دهد.

3‌- نتایج

3 -‌‌‌1- عوامل کنترل‌کنندة واکنشهای ژئومورفیک در حوضه مطالعه شده

3-‌1-‌1- رژیم بارش

بارشهایی که باعث ایجاد سیلاب در حوضه می‌شوند، به‌طور عمده از عوامل زیر منشأ می‌گیرند:

1- بارشهای شدید تابستانی: این نوع از بارشها به طور عمده محلی هستند و به علت نفوذ توده‌های هوای مرطوب از سمت دریای خزر و صعود اوروگرافیک ایجاد می‌گردند. این عامل منجر به ‌سیلابهای بزرگ در حوضه‌ می‌شود. برای مثال رگبار 10/4/ 1376 (میزان بارش در ایستگاه ‌تنگه که در قسمت شمال حوضه لاویج رود قرار دارد،80 میلیمتر گزارش شده ‌است) که باعث وقوع سیل در حوضه شده است.

2- بارشهای فصل پاییز: ایجاد بارشهای سنگین فصل پاییز در جنوب دریای خزر بیشتر به‌علت پرفشارهای مهاجر است]9، ص 281[. در این فصل با به‌وجود آمدن یک ناوة عمیق(که محور آن دارای امتداد شمال شرقی- جنوب غربی است) ‌و از روی دریای خزر عبور می‌کند و بر اثر فرارفت هوای سرد شمالی روی آبهای گرم باعث ناپایداری می‌شود ‌و بارشهای سنگینی در منطقه ریزش می‌کند]9، ص 281[.

از کل بارشهای سنگین فصل پاییز7/54 درصد مربوط به پرفشارهای مهاجر،3/28 درصد

به پرفشارهای ادغامی ‌(ادغام پرفشارهای مهاجر و پرفشار سیبری‌) و 17 درصد مربوط به سامانه‌های کم‌فشار می‌باشد ]9، ص 208‌[.

3-1-2- شکل حوضه

ضریب فشردگی شکل حوضه مطالعه ‌شده در قسمت بالادست 115/1 می‌باشد. اگر مقدار این ضریب 128/1 باشد، شکل حوضه به‌صورت مربع است]10، ص 105[. بنابراین شکل حوضه در قسمت بالادست تقریباً به‌صورت مربع است که این عامل با توجه به شیب زیاد حوضه باعث کوتاه شدن زمان تمرکز و افزایش حجم رواناب نسبت به سطح تحت زهکشی شده و باعث ایجاد سیلابهای ناگهانی می‌شود.

3-1-3- لیتولوژی

با توجه به شکل3 سازند شمشک (ژوراسیک) با تناوبی از شیل، ماسه سنگ و لایه‌های زغالی 86 درصد از سطح حوضه را شامل می‌شود و بعد از آن سازند الیکا (تریاس) با تناوبی از دولومیتهای ضخیم لایه و سنگ آهک از پراکندگی کمتری برخوردار است.

3- 1- 4- پوشش گیاهی و خاک

ویژگیهای پوشش گیاهی و خاک می‌توانند بر واکنش سیلاب در حوضه زهکشی تأثیر داشته ‌باشند. در حوضه مطالعه شده از ارتفاع تقریباً 750 متر به بالا پوشیده از درختان جنگلی با گونه‌های غالب راش، ممرز، افرا و توسکا می‌باشد، اما به علت وجود خاکهای قهوه‌ای با افق رسی که حدود 80 درصد سطح حوضه را می‌پوشانند، نفوذ‌پذیری نسبتاً کم شده و تولید رواناب بیشتر می‌شود. این خاکها در افقهای بالا بافت متوسط تا کمی‌ سنگین و در افق B رس زیادتری دارا بوده و به‌نسبت سنگین تا بسیار سنگین می‌باشند. بنابراین همین عامل می‌تواند تأثیر قابل توجهی را در هیدروگراف سیل داشته ‌باشد.

3- 1- 5- شیب کانال

شیب متوسط نیمرخ طولی رود شاخه غربی و شرقی تا خروجی بترتیب حدود 25 و32 درصد می‌باشد. با استفاده از روش لگاریتمی‌، نیمرخ تئوری هر دو شاخه غربی و شرقی ترسیم شد که به‌طور کامل از نیمرخ واقعی پایینتر بوده‌اند(شکل 2). در این صورت می‌توان آن را به فعالیت تکتونیکی منطقه از جمله عبور گسل البرز و وجود گسل روراندة لاویج در حوضه نسبت داد.

3- 2- فرسایش

سیل تیر ماه 1376 در حوضة آبخیز رئیس ‌کلا با دبی تقریبی 75 متر‌مکعب در ثانیه سبب تخریب پل ارتباطی بین روستاهای منطقه، دایک و واحدهای مسکونی و تجاری حاشیه رودخانه شد و تغییرات فرسایشی زیادی را در امتداد کرانه رودخانه و دشت سیلابی ایجاد کرد که از مهمترین این تغییرات می‌توان به فرسایش کرانه‌ای، پهن شدگی کرانه رودخانه و حرکات توده‌ای اشاره کرد.

تخمین قدرت رود، ارزیابی بالقوه‌ای را برای تغییرات کانال و دشت سیلابی فراهم کرده است و انرژی فراهم شده در بستر کانال برای غلبه بر اصطکاک و حمل رسوب را تشریح می‌کند]12، ص 283[. قدرت رود در محدوده‌ مرزی کانال بر حسب وات بر مترمربع به‌صورت زیر تعریف می‌شود]12، ص 283[:

(4)

که در آن: چگالی سیال ()؛ g: شتاب ثقل ()؛ Q: دبی)(؛ s: شیب

انرژی m/m (شیب سطح آب که در عمل شیب بستر رودخانه در نظر گرفته می‌شود) و w: عرض سطح آب به متر است.

طبق محاسبات مگیلیگان[1] آستانة فرسایش در کانالهای آبرفتی مناطق مرطوب 100 نیوتن بر متر ‌مربع یا300 وات بر متر مربع بترتیب برای تنش برشی و قدرت واحد رود است ]13، ص 373[. با توجه به جدول 1 قدرت رود در همة مقاطع انتخابی از آستانة فرسایش بیشتر بوده است. قدرت رود در مقاطع تنگتر بیشتر بوده و در مقاطع عریضتر کاهش یافته است. این ارزیابی قدرت رود با شواهد میدانی و پهن‌شدگی محلی کانال منطبق است. به‌طوری‌که در مقاطع عریضتر که قدرت‌ رود کمتر بوده است، مانند مقاطع 1و2، رسوبات در اندازه‌های مختلف نهشته شده‌اند. اما در مقاطع تنگتر مانند مقطع 4، عمل انتقال رسوبات درشت‌دانه بیشتر صورت گرفته است. در مسیر رود‌خانه مطالعه شده موانع رسوبی متعددی به‌صورت طولی وجود دارند که به‌طور ‌عمده از قطعه سنگها و قلوه سنگها تشکیل شده‌اند و ارتفاع بعضی از آنها به حدود 2متر هم می‌رسد. این موانع باعث تنگ‌شدگی بعضی از بازه‌های کانال اصلی می‌‌شود؛ همچنین سبب شده ‌است که حتی در دبی 5 متر‌مکعب در ثانیه نیز قدرت رود از آستانة فرسایش تجاوز کرد و باعث حمل رسوبات از این موانع رسوبی شود.

طبق محاسبات کومار تنش برشی بستر جریانهای سیلابی حدود 1000 نیوتن بر‌ متر‌مربع یا 10000 دین بر سانتیمتر مربع است]14، ص 105[. شایان ذکر است که قلوه سنگها و قطعه سنگهای کوچک با قطر 10- 30 سانتیمتر به‌صورت معلق و قطعه سنگهای با قطر چند متر به‌صورت بار بستری حمل می‌شوند.

مقادیر تنش برشی ارائه شده در جدول 1 و وجود رسوبات با قطر بیش از 2 متر در بستر رود مطالعه شده، قدرت بسیار زیاد آن را در مواقع سیلابی نشان می‌دهد.

فرایند دیگر مربوط به حرکات توده‌ای است که در امتداد دره حوضه مطالعه شده قابل مشاهده است. این فرایند‌ها عبارتند از:

الف) خاک افت[2]‌: این نوع از گسیختگی در حوضه فقط در کرانه‌های تقریباً عمودی که از رسوبات منفصل شامل خرده سنگها و رسوبات مخلوط هستند، رخ می‌دهند و وقتی اتفاق می‌افتند که رود پاشنة این کرانه‌ها را زیر‌بری[3] کرده است و باعث سقوط رسوبات به کف دره اصلی می‌شود (شکل4).

جدول 1 ویژگیهای جریان سیلابی در مقاطع مختلف

شماره ‌مقطع*	شعاع هیدرولیک A / P	عرض سطح آزاد آب به‌ متر	تنش برشی	قدرت رود	آثار ژئومورفیکی
1	97/0	88/25	855	2395	فرسایش کرانه‌، موانع قطعه‌سنگی وقلوه‌سنگی
2	32/1	73/18	1165	3260	فرسایش کرانه‌، موانع قطعه‌سنگی
3	28/1	80/14	1129	3387	در موانع قلوه‌سنگی با ارتفاع کمتر از 5/0 متر
4	82/1	70/15	1600	4800	شکل رسوبی خاصی مشاهده ‌نشده ‌است.

*تعداد مقاطع 15 مورد بوده ‌است که در جدول فوق 4 نمونه از آن به‌صورت انتخابی آمده است. لازم به‌ ذکر است که محاسبات مربوط به دبی 75 متر‌مکعب در ثانیه می‌باشد.

ب) لغزش چرخشی: با توجه به نقشه 2 مهمترین سازند زمین‌شناسی حوضه سازند شمشک است که ترکیبی از شیل، ماسه سنگ و لایه‌های زغالی می‌باشد. خاک تشکیل شده روی این سازند نیز به‌‌طور عمده خاک قهوه‌ای با افق رسی است. با توجه ‌به بافت سنگین این خاکها، بارش فراوان، زهکشی ضعیف و شیب زیاد باعث ایجاد این نوع از لغزشها می‌شود و رودخانه مخصوصاً در مواقع سیلابی باعث زیربری این لغزشها و از بین بردن تکیه‌گاه موقتی آنها شده، لغزش را شدت می‌دهد]15، ص 162[.

منشأ عمده‌ رسوباتی که به‌وسیله رودخانه‌های موجود در حوضه حمل می‌شود، از این نوع لغزشهاست که گاهی با ایجاد سد موقتی در برابر جریانهای سیلابی و سپس شکسته شدن آنها حجم زیادی از آب رها شده و سیلاب تشدید می‌شود.

3- 3- نهشته‌گذاری

درطی سیلاب ناگهانی تیر ماه 1376، حجم عظیمی‌ از رسوبات در امتداد مسیر رودخانه و در کف کانال نهشته شد؛ به‌طوری‌که در نزدیکی محل تلاقی رود رئیس کلا به لاویج رود بستر اصلی رودخانه با رسوباتی به ضخامت بیش از یک متر پر شد و سطح اساس رودخانه بالا آمد.

در مبحث فرسایش گفته شد که رودخانه در دبی‌های سیلابی مختلف به علت ژئومتری خاص کانال دارای تنش برشی زیادی می‌باشد و نهشته‌هایی که به‌وسیله حرکات توده‌ای (خاک افت و لغزش) در بستر قرار می‌گیرند، منبع رسوبی مهمی‌ هستند که به‌وسیله سیلابهای ناگهانی حمل می‌شوند.

از نهشته شدن این رسوبات اشکال مختلفی در امتداد بستر و حاشیه آن به‌وجود آمده است که می‌توان به موانع قطعه سنگی، موانع قلوه سنگی[1] و انباشت توده‌های رسوبی با جورشدگی مختلف اشاره کرد. بیشتر نهشته‌های بزرگ (قلوه سنگها و قطعه سنگها) از جنس ماسه سنگ می‌باشند که در چینه‌شناسیسازند شمشک قرار دارند.

شکل 4 پدیده خاک افت

3- 3- 1- موانع بولدری (قطعه سنگی)

چندین مانع قطعه سنگی به‌صورت طولی در امتداد کانال اصلی مشاهده شده‌اند، قطر این قطعه سنگها بیش از 500 میلیمتر بوده است و ساختار متداخل[2] دارند، ارتفاع بعضی از این موانع بولدری بیش از یک متر است (شکل 5). در چند محل مخصوصاً در پیچهای رودخانه‌ای این موانع مسیر رودخانه اصلی را مسدود کرده و رودخانه مسیر اصلی خود را تغییر داده است.

شکل 5 موانع قطعه سنگی (بولدری)

3- 3- 2- موانع کابلی(قلوه سنگی)

این موانع به‌صورت طولی در امتداد رودخانه قرار گرفته‌اند و با خمیره‌ای[1] از رسوبات ماسه‌ای و سیلتی و ... مخلوط می‌باشند. جورشدگی آنها ضعیف بوده است و قطر متوسط ذرات آنها کمتر از 120 میلیمتر می‌باشد.

3- 3- 3- نهشته‌های توده‌ای

در بعضی از محلهای رودخانه، رسوبات رودخانه‌ای به‌صورت توده‌ای حتی تا ارتفاع حدود3 متر هم مشاهده شده‌اند که به‌صورت مانع عمل کرده و در نتیجه مسیر رودخانه تغییر کرده است. این توده‌های رسوبی مخلوطی از نهشته‌های ریز تا بسیار درشت هستند و جورشدگی آنها بسیار ضعیف است، نهشته‌های توده‌ای در محل انحنای رود در جایی که پهن‌شدگی در کرانه دره رخ داده و قدرت رود کاهش یافته است، مشاهده می‌شوند ( شکل 6).

شکل 6 نمایی از زیربری رود که در اثر سیلاب و ایجاد پدیده خاک افت به وجود آمده است، مشاهده می‌شود. این عامل باعث می‌شود تا موانع نهشته‌ای در مسیر رود عمل کرده و باعث تغییر مسیر رود شوند.

گرد شدگی کم در قطعه سنگهـای درشت‌دانه با قطر100-200 سانتیمتر درون رودخانه نشاندهنده جریانهای سیلابی کم وقوع با دوره برگشت طولانی و حمل رسوبات از مسافت کوتاه می‌باشد.

4- نتیجه‌گیری

به‌طور‌کلی، در حوضه مطالعه شده، واکنش عمدة ژئومورفیک در ژئومتری کانال به‌صورت فرسایش کرانه‌ای (سایش و حرکات دامنه‌ای)، پهن‌شدگی کانال و رسوبگذاری بوده ‌است که رسوبگذاری به‌صورت موانع قطعه سنگی، قلوه سنگی و توده‌های انباشتی می‌باشد. لازم به‌ ذکر است که نسبت زیاد مواد درشت در بستر اصلی و مجاور آن، تغییر مسیر رودخانه و پرشدگی کانال در قسمت پایین دست رود، تنش برشی و قدرت زیاد رود را در سیلابهای بزرگ نشان می‌دهد.

تحقیق حاضر نشان می‌دهد که می‌توان با استفاده از شاخصهای دیرینه‌ تراز PSI، شاخصهای توانش رودخانه (قدرت رود، تنش برشی بستر)، ژئومتری کانال، وجود رسوبات درشت‌دانه (که هم نشاندهندة قدرت رود در مواقع سیلابی هستند و هم به‌عنوان عاملی

فرساینده محسوب می‌شوند) می‌توان تأثیرات سیلابهای بزرگ را در یک کانال تشریح کرد. البته استفاده از شاخصهای دیرینه ‌تراز زمانی میسر است که مقاطعی از بازه‌های رودخانه‌ای که مطالعه می‌شوند، به‌صورت پایدار باشند و یا اینکه بعد از وقوع سیلاب این اندازه‌گیریها صورت گیرد. این روشها، داده‌های بیشتری را برای داده‌های سیستماتیک و همچنین برای حوضه‌های بدون ایستگاه هیدرومتری فراهم کرده است؛ همچنین باعث دقت بیشتر در پیش‌بینی رفتار سیلاب و در نتیجه در امر برنامه‌ریزی و طراحی ساختارها و پهنه‌بندی خطر سیل در حاشیه رودخانه می‌شود تا مانند آنچه که در حوضه آبخیز رئیس کلا اتفاق افتاده است، به‌وجود نیاید.

5 - منابع

[1] Kochel, R. C.; “Geomorphic impact of large floods” ; In: Baker, V.R, R. C. Kochel, & P.C. Patton, (eds), flood geomorphology, Canada: Torento, Wiley, 1988.

[2] Baker, V. R.; “Geomorphological understanding of floods” ; Geomorphology 10, 1994.

[3] Gillieson, D.; Smith, D.I.; Greenway, M. and Ellaway, M.; “Flood history of the limestone range in Kimberely region, western Australia; Applied Geography 11, 1991.

[4] Phillips, J. D.; “Geomorphic impact of flash flooding in a forested head water basin” ; Journal of Hydrology 269, 2002.

[5] سازمان نقشه‌برداری کشور نقشه‌های توپوگرافی 1:25000.

[6] Salas, J. d., E. E. Wohl & R. D. Jarrett; Determination of flood charateristics using systematic, historical and paleoflood data; Rossi,g., et. al.,(eds), Coping with floods, 1994.

[7] Rico, M, G. Bentio & A. Barnolas; “Combined paleoflood and rainfall-runoff assessment of mountain flood (Spanish Pyrenees)”; Journal of Hydrology; 245, 2001.

[8] Ritter,C. F., R. C. Kochel & J.R. Miller; Process Geomorphology,‌Wm.‌‌C. brown publishers (Third edition),1995.

[9] یوسفی، حسن؛ «زمان‌یابی ورود پرفشار سیبری به سواحل جنوبی خزر»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تهران، 1382.

[10] Zavoianu, Ion; “Morphometery of drainage basin” ; Elsevier, 1985.

[11] نقشه زمین‌شناسی1:100000 آمل، سازمان زمین‌شناسی کشور، 1378.

[12] Meyer, G. A.; “ Recent large-magnitude floods and their impact on valley-floor enviroments of northeastern yellowstone”; Geomorphology 40, 2001.

[13] Magilligan, F. J.; “Thresholds and thespatial variability of flood power during extreme floods”; Geomorphology 5, 1992.

[14] Komar, P. D.; Sediment transport by floods; Baker,V. R, R. C. Kochel & P. C. Patton , (eds), flood geomorphology, Canada: Torento, Wiley,1988.

[15] ثروتی، محمدرضا و رضا اسماعیلی؛ ساز‌و‌کار فرسایش در حوضه آبخیز لاویج رود؛ علوم زمین دانشگاه شهید بهشتی (4و5)، 1380.

 

 

مقاله علمی- پژوهشی - لاویج

بررسی فرایندهای تشکیل‌دهنده موانع طولی در رودخانه‌های کوهستانی، مطالعه موردی،البرز شمالی،حوضه آبریز لاویج‌رود

رضا اسماعیلی*-استادیار گروه جغرافیای،دانشگاه آزاد اسلامی واحد نور

محمد مهدی حسین‌زاده-استادیار گروه جغرافیا،دانشگاه شهید بهشتی

پژوهش‌های جغرافیای طبیعی،شماره 17،بهار ۱۳۸۹ُ   ُ صص 05-34

---

چکیده

موانع طولی یکی از اشکال ژئومورفیک درون‌کانالی هستند که در قسمت مرکزی کانال‌های رودخانه‌ای تشکیل‌ می‌شوند و به علت اینکه نقش مهمی در فرایند شریانی شدن رود دارند دارای اهمیت هستند.ازاین‌رو در این مقاله‌ تشکیل موانع طولی و نقش آن در تغییر الگوی کانال مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.محدوده موئرد مطالعه‌ حوضه آبریز لاویج‌رود نام دارد که در استان مازندران وجنوب شهر نور در دامنه‌های شمالی البرز مرکزی قرار گرفته‌ است.روش تحقیق بدین صورت بوده است که 3 بازه از مسیر رود که دارای موانع طولی بوده‌اند مورد بررسی‌ قرار گرفتند.نقشه‌برداری از میسر رود با استفاده از GPS انجام گرفت و موقعیت موانع طولی در کانال رود مشخص‌ گردید.سپس از چندین مقطع عرضی از هر بازه نقشه‌برداری شد و اندازه ذرات رسوبی با استفاده از روش شمارش‌ پیل تعیین گردید.حد دبی لبالبی با استفاده از شواهد میدانی شناسایی گردید.سپس با استفاده از روابط تنش برشی‌ مرزی(کل)،تنش برشی بحرانی و پایداری نسبی بستر،توانایی رود مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.نتایج مقدار کم‌ تنش برشی شکل بستر نشان می‌دهد که قسمت زیادی از انرژی رودخانه صرف غلبه بر مقاومت اشکال بستری‌ می‌شود.نسبت کمتر از 1 پایداری نسبی بستر در بازه‌های مورد مطالعه نشان‌دهندهء پایداری کم ذرات رسوبی در بستر رود می‌باشد.ازاین‌رو موانع طولی در قسمت‌های عریض کانال رود در جریان‌های کمتر از لبالبی و در نتیجه تغذیه زیاد رسوب و کاهش قدرت رود انباشته شده‌اند.تعداد این موانع در بعضی از بازه‌ها نشان‌دهندهء تغییر تدریجی الگوی رود از حالت تقریبا مستقیم به الگوی شریانی می‌باشد که نتیجه آن ناپایداری بیشتر کانال می‌باشد.

کلید واژه‌ها:

رودخانه‌های کوهستانی،موانع طولی رودها،پایداری نسبی بستر رود،الگوی رود،لاویج‌رود.

مقدمه

اشکال ژئومورفیک رودخانه‌ای براساس موقعیت استقرارشان نسبت به کانال رود به چهار گروه تقسیم می‌شوند که‌ عبارتند از:اشکال بستری که شامل آبشار،تنداب،چالاب-خیزاب،سکو-چالاب،کاسکاد و بستر هموار می‌شوند(حسین‌زاده‌ و همکاران،5831)،اشکال میانی کانالی،اشکال متصل به کران‌نه کانال و اشکال موجود در دشت سیلابی.در این مقاله یک‌ نوع از اشکال میان‌کانالی با عنوان موانع طولی‌1مورد بررسی قرار می‌گیرند.

موانع،اشکال بستری نسبتا بزرگی هستند که با نهشته‌گذاری رسوبات در رودخانه ایجاد می‌شوند(گوردن و همکاران، 4002،671)و معمولا براساس شکل و موقعیت‌شان در رود،طبقه‌بندی شده و گستره‌ای از موانع ساده تا مرکب را که‌ نشان‌دهندهء فازهای چندگانه نهشته‌گذاری و حمل رسوب در طی جریان‌های مختلف هستند را شامل می‌شوند(بریرلی،29،6991).

موانع طولی در وسط کانال تشکیل می‌شوند و کانال را به دو یا چند قسمت تقسیم می‌کنند.شکل این موانع رسوبی به‌ صورت طویل و یا قطره‌ای می‌باشد(شکل 1 الف).اندازه ذرات رسوبی آنها از قلوه‌سنگ‌ها تا ذرات ریزدانه‌تر مانند شن و ماسه متغیر است.اندازه ذرات رسوبی در قسمت بالادست این موانع درشت‌تر بوده و به سمت پایین‌دست ریزتر می‌گردد.این‌ (*)تلفن همراه [phone] E-mail:[e-mail]

رسوبات معمولا ساختار متداخل‌1دارند که نشان‌دندهء جریان آب در طی دوره سیلابی است.در قسمت بالادست مانع که‌ بار بستر درشت‌دانه قرار دارند،جریان واگرا شده و توانایی کافی برای حمل رسوب نداشته و در نتیجه مواد در وسط کانال‌ انباشته می‌شوند.اگر موانع طولی بوسیله پوشش گیاهی درختی تثبیت شوند جزیره‌2نامیده می‌شوند(شکل 1 ب).گاهی به‌ علت وجود موانعی در جریان،مانند رخنمون سنگ بستر،قطعه سنگ‌ها،واریزه‌های چوبی بزرگ و پوشش گیاهی،موانع‌ طولی میان‌کانالی ایجاد می‌شوند که به آنها موانع میان‌کانالی اجباری‌3گفته می‌شود(شکل 1 ج و د).

در طی جریان‌های سیلابی ممکن است موانع طولی بریده شوند و کانال‌های میان‌بر4شکل گیرد.این اشکال که‌ موانع میانی کانال مرکب‌5نامیده می‌شوند،شامل مجموعه‌ای از واحدهای ژئومورفیک کوچک‌مقیاس مانند کانال‌های‌ میانبر،رشته‌های رسوبی‌6و حفره‌های فرسایشی می‌شود(شکل 1 و).مورفولوژی این اشکال به انرژی جریان و تاریخ‌ حوادث سیلابی که باعث تشکیل مانع و جابجایی بعدی آن می‌شوند بستگی دارد(بریرلی و فریرس،811،5002).

شکل 1.تعدادی از اشکال ژئومورفیک میان‌کانالی(بریرلی و فریرس،5002)

هدف از این مقاله شناسایی فرایندهای موثر(دبی،تنش برشی،کل،تنش برشی بحرانی و پایداری نسبی بستر)در ایجاد موانع طولی در رودخانه‌ها و نقش این موانع در تغییر الگوی رود می‌باشد.

منطقه مورد مطالعه

محدوده مورد مطالعه حوضه آبریز لاویج‌رود نام دارد که در استان مازندران و جنوب شهر نور در دامنه‌های شمالی‌ البرز مرکزی قرار گرفته است(شکل 2).این حوضه بین عرض‌های جغرافیایی؟61؟63 تا؟03؟72؟63 شمالی و طول‌های‌ جغرافیایی؟85؟15 تا؟5؟25 شرقی واقع شده است.مساحت تقریبی حوضه آبریز لاویج‌رود تا خروجی از کوهستان حدود 611 کیلومتر مربع می‌باشد.بارش متوسط حوضه به روش میانگین 716 میلی‌متر محاسبه گردید که این مقدار به سمت‌ (ثروتی و اسماعیلی،0831،651)خروجی رود از حوضه به حدود 008 میلی‌متر و به سمت بالادست حوضه تا 003 میلی‌متر کاهش می‌یابد.طول رودخانه اصلی از مرتفع‌ترین نقطه(0043 متر)تا خروجی رود از کوهستان حدود(ارتفاع 002 متر)52 کیلومتر می‌باشد.میانگین دبی این رود در طی دوره آماری 0831-7331،در ایستگاه آب‌سنجی تنگه لاویج‌ 1/1 متر مکعب در ثانیه بوده است.بزرگترین سیلابی که در این دوره آماری ثبت شده 571 متر مکعب در ثانیه بوده که‌ در تابستان سال 6731 اتفاق افتقاده است.در این تحقیق چندبازه‌1از کانال رود مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گرفتند (شکل 2)که مشخصات آنها در ادامه عنوان می‌گردد.

بازه 1:در این بازه بین 05 تا 09 درصد موارد کانال رود در حاشیه دره قرار دارد.شیب کانال حدود 8 درصد می‌باشد. کانال رود از یک طرف در مجاورت حاشیه دره و از طرف دیگر دارای دشت سیلابی می‌باشد.موانع طولی این کانال‌ حد اکثر تا 02 متر طول و 3 متر عرض دارند و رسوبات غالب آنها از ریگ و قلوه‌سنگ می‌باشد.

بازه 2:این بازه رودخانه‌ای کاملا آبرفتی بوده و دره تقریبا تا عمق 51 متری از رسوبات آبرفتی پر شده است.این بازه‌ از قسمت جنوبی با یک تندآب به گسل بزرگ شمالی البرز محدود شده و نسبت به آن نشست کرده است.ازاین‌رو با رسوبات آبرفتی پر شده است.رودخانه نیز به صورت عمودی دشت سیلابی خود را در سطح اساس محلی پایین برده است‌ و عموما دارای کرانه‌های بلند می‌باشد.شیب بستر کانال در این استیل رود بین 4 تا 6 درصد است.تعداد زیادی از موانع‌ طولی در این بازه مشاهده می‌شود.طول این موانع بین 5 تا 02 متر و عرض آنها بین 1 تا 5 متغیر است.دبی لبالبی‌ در این بازه 4 متر مکعب در ثانیه است.

بازه 3:این بازه رودخانه‌ای بین 01 تا 05 درصد موارد رود در حاشیه کنار دره قرار گرفته است.رود کمتر از 3 درصد می‌باشد،دبی لبالبی کانال 31/5 متر مکعب در ثانیه تخمین زده شده است.

مواد و روش‌ها

-انتخاب بازه‌ها و مطالعات میدانی:با پیمایش در امتداد رودخانه مورد مطالعه،بازه‌های رودخانه‌ای(مجموعه‌ای‌ تقریبا یکنواخت از واحدهای ژئومورفیک یا استیل رود)مورد شناسایی قرار گرفتند و بازه‌هایی که دارای موانع طولی بوده‌اند به عنوان بازه مورد مطالعه انتخاب شدند.با استفاده از دستگاه‌ GPS از مسیر رود نقشه‌برداری شد و موقعیت موانع طولی‌ موجود در کانال رود مشخص گردید.همچنین در چندین محل از کانال رود مقطع عرضی تهیه گردید.برای اندازه‌گیری‌ ذرات رسوبی در کانال و موانع طولی با استفاده از روش شمارش پیل‌2ولمن(کندلف و همکاران،3002،653)نمونه- گیری به عمل آمد.

شکل 2:موقعیت حوضه آبریز لاویج‌رود و پلان بازه‌های مورد مطالعه(خطوط افقی که پلان بازه‌ها را قطع می‌کنند،محل برداشت مقاطع عرضی را نشان می‌دهند)

-تعیین دبی لبالبی‌1:دبی لبالبی حد اکثر دبی است که در کانال رود جریان پیدا می‌کند بدون این که بر روی کرانه‌ کانال جاری می‌شود و معمولا به عنوان جریانی که به‌طور متوسط هر 2/3-1 سال رخ می‌دهد پذیرفته شده است(سیمون‌ (1)- Bankful discharge

و کاسترو،113،3002).در اینجا به جای استفاده از دوره برگشت جریان رود برای تعیین دبی لبالبی از شواهد میدانی‌ استفاده شده است.مقطع دبی در جاهایی که دارای دشت سیلابی فعال بوده‌اند به راحتی شناسایی شدند،اما در بازه‌هایی‌ که دارای موانع طولی بوده و یا کانال‌هایی که بستر رود به‌طور عمیق فروسایی شده،شناسایی حد دبی لبالبی مشکل‌ بوده و از وجود پوشش گیاهی درختی در پایین‌ترین حد در امتداد کانال رود استفاده شده است(اسماعیلی،5831).پس از مشخص شدن سطح مقطع دبی لبالبی و نقشه‌برداری از آن با استفاده از رابطه مانینگ مقدار دبی لبالبی محاسبه گردید.

(1) Q?-A.R2/3.S1/2.n-1 که‌ :Q? دبی به متر مکعب در ثانیه‌ ṣ(m3/s) A مساحت مقطع عرضی به متر مربع‌ ṣ(m2) R شعاع هیدرولیک(نسبت‌ مساحت مقطع عرضی به محیط خیس شده)به متر، S شیب بستر کانال برحسب متر بر متر (m/m) و n ضریب زبری‌ ماننینگ می‌باشد.

بعد از جمع‌آوری داده‌ها از مشاهدات میدانی با استفاده از فاکتورهای مختلفی مانند تنش برشی مرزی(کل)1،تنش‌ برشی بحرانی‌2و پایداری نسبی بستر برای شروع حرکت ذرات رسوبی،بستر رود مورد ارزیابی قرار گرفت.

تنش برشی مرزی(کل):اگرچه تاکنون مباحث زیادی در مورد تنش برشی صورت گرفته،اما همچنان به عنوان‌ رایج‌ترین معیار پذیرفته شده برای آنالیز شروع حرکت ذرات رسوبی باقی مانده است(باتالا و مارتین،1002،422).به‌ شروع حرکت ذرات رسوبی بوسیله جریان آب در بستر رود تنش برشی مرزی‌ ??? گفته می‌شود و با استفاده از رابطه زیر محاسبه می‌شود:

(2) ???-p?wgRS

که‌ ūūū ṣ(N/m2) p?w چگالی آب‌ ṣ(1000 kg/m3) g شتاب ثقل 9/18 متر بر مجذور ثانیه‌ .(m/s-2)

تنش برشی بحرانی:تنش برشی مورد نیاز برای حرکت یک ذره با قطر معین را می‌توان با استفاده از رابطه زیر بدست آورد که تنش برشی بحرانی نام دارد.

(3)(به تصویر صفحه مراجعه شود) که‌ ??? تنش برشی بحرانی‌ ṣ(N/m2) p?s چگالی ذره رسوبی‌ kg/m3) 0562)، d اندازه قطر ذرات به متر و ??? یک مقدار ثابت بی‌بعد است که تابع شکل ذره،ویژگی‌های سیال و آرایش ذرات سطحی است و تنش برشی بحرانی‌ بی‌بعد نامیده می‌شود(گوردن و همکاران،571،4002).مطالعات تجربی،مقادیر متفاوتی را برای این مقدار ثابت در نظر می‌گیرند که این مقدار معمولا بین 0/40 تا 0/60 متغیر است(گوردن و همکاران،571،4002).در اینجا به علت این که‌ ذرات ریز در قسمت سطحی موانع و کانال کم بوده‌اند مقدار 0/40 در نظر گرفته شد.

پایداری نسبی بستر :(RBS)3 جووت(9891)پایداری نسبی بستر را به صورت نسبت سرعت بحرانی مورد نیاز برای‌ حرکت ذره‌ (Vc) به سرعت واقعی یا تخمینی جریان آب در نزدیک بستر رود (Vb) تعریف نمود(گوردن و همکاران،4002،671).

(4) RBS-Vc/Vb

که‌ Vc یا سرعت بحرانی به صورت زیر تعریف می‌شود:

(5)(به تصویر صفحه مراجعه شود) و Vb به صورت زیر قابل محاسبه است:

(6) vb-0.7V

که‌ d میانگین قطر ذرات به میلیمتر و v میانگین سرعت رود برحسب متر بر ثانیه‌ (m/s) می‌باشد.

یافته‌های تحقیق

تنش برشی که در واقع مجموع دو مولفه می‌باشد:1)تنش برشی در نتیجه مقاومت ذرات(تشن برشی ذره).تنها این‌ عامل است که برای شروع حرکت و حمل بار بستر مورد توجه قرار می‌گیرد.2)تنش برشی در نتیجه مقاومت شکل بستر رود(پتیت و همکاران،5002،39).حرکت اولیه ذرات رسوبی در بستر رود به صورت بخشی می‌باشد و در قسمت‌هایی از بستر رود اتفاق می‌افتد که تنش برشی مرزی‌ ??? از تنش برشی بحرانی‌ ??? برای حمل ذره بیتشر باشد(کنراد و همکاران،2002،9).

با توجه به جدول 1 در بازه‌های مورد مطالعه تنش برشی کل(مرزی)هنگام جریان‌های لبالبی در تمامی مقاطع از تنش‌ بحرانی بیشتر می‌باشد.ازاین‌رو،رود در جریان لبالبی توانایی حمل رسوبات موجود را از موانع طولی و بستر کانال دارد.

مقدار مقاومت اشکال بستری می‌تواند برحسب تنش برشی شکل بستر ??? بیان شود.این مقدار با نسبت بین تنش‌ برشی ذره به تنش برشی کل تعیین می‌شود(پتیت و همکاران،5002،39).هرچه این مقدار کمتر باشد نشان‌دهندهء مقاومت اشکال بستری در حمل رسوب است.مقادیر نسبتا کم‌ ??? در مقاطع مختلف نشان‌دهندهء افت زیادی انرژی در نتیجه مقاومت اشکال بستری می‌باشد.این اشکال بستری در بازه‌های 1 و 2 بیشتر شامل سکو-چالاب‌1و در بازه 3 عموما شامل چالاب-خیزآب‌2می‌باشند.

پایداری نسبی بستر :(RBS) اگر به عدد بدست آمده از رابطه 4 از یک بزرگتر باشد نشان‌دهندهء پایداری بستر و هرچه‌ این مقدار بیشتر باشد نشان می‌دهد که ذرات رسوبی موجود در کف بستر در حالت پایدار باقی خواهند ماند.برای بازه‌های‌ مورد مطالعه این نسبت از عدد یک کمتر است(جدول 1).ازاین‌رو این رابطه نشان می‌دهد که رسوبات موجود در کف‌ بستر در جریان‌های لبالبی و کمتر قابل جابجایی هستند و بستر از نظر حرکت رسوب حالت ناپایدار دارد.

شکی نیست که وجود موانع طولی در کانال رود می‌تواند منجر به تغییر الگوی رود از حالت مستقیم و مئاندری به‌ صورت شریانی شود.پلانفرم کانال براساس 3 معیار تعداد کانال‌ها،سینوزیته و پایداری جانبی کانال قابل تفکیک است‌ (بریرلی و فریرس،5002).بر این اساس بخش‌هایی از بازه 2 به علت وجود موانع کانالی مرکب به چند قسمت‌ تقسیم شده است.با توجه به تعداد این کانال‌ها(تا 3 کانال)الگوی رود در حالت انتقال از الگوی مستقیم و یا پیچ و خم- دار به صورت شریانی‌3می‌باشد(این الگوی رود یک حالت انتقالی از کانال‌های مستقیم یا مئاندری به الگوی شریانی‌ است که در آن تعداد کانال‌های بریده بریده و فراوانی رسوباب بار بستر از الگوی شریانی‌ (Braided) کمتر می‌باشد (جودی 3002))که در صورت گسترش،الگوی رود می‌تواند به صورت شریانی درآید.

از نظر سینوزیته همه این بازه‌ها ضریبی بین 1/50 تا 1/3 دارند که طبق تقسیم‌بندی بریس(3891)دارای سینوزیته‌ کم هستند(بریرلی و فریس،5002).

معیار دیگر پلاتفرم رود پایداری جانبی کانال است،پایداری جانبی کانال رود در بازه‌های 2 و 3 به صورت تغییر خط القعر و تغییر مسیر کانال رود4در کف دره بوده و به صورت کانال‌های جدید یا ثانویه قابل مشاهده می‌باشد.ترکیب این‌ سه معیار مورفولوژی رودخانه‌های آبرفتی را نشان می‌دهد(بریرلی و فریس،811،5002).

جدول 1.محاسبه تنش برشی(مرزی،بحرانی و شکل بستر)و پایداری نسبی بستر

(به تصویر صفحه مراجعه شود) (*) Y به معنی وجود موانع طولی و N نشان‌دهنده عدم وجود موانع طولی در کانال رود است.

نتیجه‌گیری

موانع طولی که در وسط رودخانه تشکیل می‌شوند به عنوان یک واحد ژئومورفیک رودخانه‌ای،فرایندهای موثر بر شکل و الگوی کانال رود را نشان می‌دهند.در بازه‌های مورد مطالعه،تمامی این موانع طولی در قسمت‌های عریض‌ کانال‌های نسبتا مستقیم یا با سینوزیته کم تشکیل شده‌اند.بررسی موانع طولی،محاسبه تنش برشی(مرزی و بحرانی)و پایداری نسبی بستر (RBS) جریان‌های لبالبی در بازه‌های مختلف لاویج‌رود نشان می‌دهد که این موانع در جریان‌های‌ سیلابی کمتر از لبالبی تشکیل شده و به علت وجود اشکال بستری در بازه‌های مختلف افت انرژی زیادی دارند که‌ توانایی رود را برای حمل ذرات کاهش می‌دهد.

نسبت بار رسوبی زیاد و ناپایداری ذرات رسوبی بستر و رند این تغییرات در بازه 2 می‌تواند باعث تغییر الگوی رود شود که این تغییر الگو با جابجایی خط القعر و جدا شدن مسیر آبراهه و در نتیجه ناپایداری کانال رود همراه می‌باشد.

منابع

 

Simon,A.and Castro,J.2003.Measurement and Analysis of Alluvial Cehannel Form.In:Kondolf, G.M.Piegay,H.(eds),Tools in Fluvial Geomophology..Johb Wiley Sons Ltd,England,pp 291- 322.

Zielinski.,2003,Catastrophic Flood Effects in Alpine/Foothill Fluvial System(a Case Study from the Sudest Mts,SW Poland),Geomorphology 54:293-306.

 همه منابع در اینجا ذکر نشده است.

مقاله علمی پژوهشی - در مورد لاویج

پهنه‏بندی خطر زمین‏لغزش در حوضه آبریز لاویج‏رود(البرز شمالی)

دکتر محمد حسین رضایی مقدم*

رضا اسماعیلی**

دکتر محمد مهدی حسین‏زاده***

چکیده:

خطر زمین‏لغزش هر ساله باعث ایجاد خسارت‏های زیادی در دامنه‏های البرز شمالی می‏شود لازم است برای کاهش خسارات وارده نقشه پهنه‏بندی خطر زمین‏ لغزش تهیه گردد.منطقه مورد مطالعه در این پژوهش حوضه آبریز لاویج‏رود است‏ که در دامنه‏های شمالی البرز و در جنوب شهر نور(استادان مازندران)واقع شده است.

روش کار برای پهنه‏بندی لغزش در این حوضه بدین صورت بوده است،ابتدا عوامل موثر در ایجاد زمین‏لغزش مورد بررسی قرار گرفت،سپس عوامل مهم ایجاد لغزش شامل لیتولوژی،شیب،کاربری اراضی،بارش،فاصله از خط گسل،جاده و شبکه هیدروگرافی،جهت دامنه و طبقات ارتفاعی به عنوان عوامل اولیه در وقوع‏ زمین‏لغزش شناسایی شدند.بعد نقشه پراکنش زمین‏لغزش‏ها تهیه شد و سپس‏ لایه‏های اطلاعاتی مربوط به هر یک زا عوامل موثر در وقوع زمین‏لغزش با استفاده‏ از ArcInfoṣArcView)GIS و (ArcGIS ساخته شد.عوامل کمی و وزن‏دهی شدند، سپس با استفاده زا منحنی تجمعی عوامل زمنی لغزش طبقه‏بندی و براساس فراوانی‏ زمین‏لغزش‏ها امتیازدهی شدند.سرانجام مطابق با وزن‏های به دست آمده برای هر عامل و امتیازهای کسب شده،مدل پهنه‏بندی لغزش با استفاده از روش همپوشانی‏ صورت گرفت.منطقه مورد مطالعه به 5 طبقه حساسیت زمین‏لغزش یعنی بسیار کم،متوسط،زیاد و بسیار زیاد تقسیم‏بندی شد که مناطق با حساسیت بسیار زیاد و زیاد 21/7 درصد کل محدوده را شامل می‏شوند.نتایج نشان می‏دهد که شاخص‏ همپوشانی به عنوان یک روش نیمه کمی که تمام متغیرهای موثر در وقوع زمین‏ لغزش را مورد استفاده قرار می‏دهد،می‏تواند روش مناسبی در تهیه نقشه خطر زمین‏ لغزش در مقیاس متوسط باشد و در GIS مورد استفاده قرار گیرد.

زمین‏لغزش،پهنه‏بندی خطر زمین‏لغزش،حوضه آبریز لاویج‏رود،شاخص‏ همپوشانی‏ .GIS

(*)دانشیار گروه جغرافیای طبیعی دانشگاه تبریز.

(**)دانشجوی دکترای جغرافیای طبیعی دانشگاه تبریز.

(***)استادیار گروه جغرافیای موسسه آموزش عالی غیر انتفاعی طبرستان.

این مقاله برگرفته از مجله علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه تبریز » شماره 20 (صفحه 156)ُ می باشد.

 

 

---

1-مقدمه

زمین‏لغزش‏ها در مناطق کوهستانی و اغلب در طی بارش سنگین و یا بعد از آن رخ می‏دهند و در نتیجه باعث ایجاد خسارت‏هایی برای انسان و محیط زیست‏ او می‏شوند.در مناطق شمالی کشور نیز تقریبا هر ساله خطر زمین‏لغزش خسارت‏ به‏بار می‏آورد.از این رو برای کاهش خسارات وارده و برنامه‏ریزی در امور زیربنایی و ساختاری مناطق شهری و روستایی و کاهش خطرات ناشی از آن، شناسایی علل وقوع زمین‏لغزش و پراکندگی آن و تهیه نقشه حساسیت خطر زمین‏لغزش در هر منطقه لازم و ضروری به نظر می‏رسد.

اعتبار نقشه‏های حساسیت زمین‏لغزش عمدتا به مقادیر و کیفیت داده‏های‏ موجود،مقیاس کار و انتخاب روش تحقیق مناسب برای تجزیه و تحلیل و مدل‏سازی بستگی دارد(آیالو و یاماگیشی 5002).از دهه 0791 تاکنون در پیش‏ از صدها مقاله روش‏های مختلفی برای ارزیابی احتمال وقوع زمین‏لغزش‏ها ارائه‏ شده که معرفی کار همه آنها در این مقاله مقدور نمی‏باشد.به طور کلی دو نگرش‏ کمی و کیفی برای تهیه این نقشه‏ها وجود دارد.در روش‏های کیفی با شناسایی‏ زمین‏لغزش‏ها،محل‏های دارای ویژگی‏های زمین‏شناسی و ژئومورفولوژیکی مشابه‏ که به گسیختگی حساس هستند،مشخص می‏شوند.بعضی از نگرش‏های کیفی،با رتبه‏بندی و وزن‏دهی شاخص‏ها یک روش نیمه کمی را به کار می‏برند مانند روش تحلیل سلسله مراتب‏1 (AHP) (مالسزویسکی 9991،کماک 5002، محمدخانی 0831،احمدی و همکاران 2831،فیض‏نیا و همکاران 3831)و ترکیب خطی وزن‏دار2 (WLC) (آیالو و یاماگیشی،4002)روش‏های کیفی‏ پهنه‏بندی خطر ،به صورت موضوعی و توصیفی بوده و نتایج آنها با توجه به‏ نگرش‏های کارشناسی متفاوت است.از این رو روش‏های کیفی یا نیمه کمی اغلب‏ برای مطالعات منطقه‏ای مفید هستند(وان و ستن و همکاران 6991،گوزتی و همکاران 9991).

در نگرش‏های کمی روابط بین عوامل کنترل‏کننده زمین‏لغزش‏ها به صورت‏ عددی بیان می‏شوند.روش‏های کمی به دو دسته تقسیم می‏شوند:روش‏های‏ آماری و روش‏های ژئوتکنیکی،در نگرش‏های آماری نقشه حساسیت زمین‏لغزش‏ با استفاده از روش‏های آماری چند متغیره یا دو متغیره،بین عوامل کنترل‏کننده‏ زمین‏لغزش و پراکنش آنها ارتباط برقرار می‏شود که مهم‏ترین آنها عبارتند از: روش آنالیز تشخیصی‏1،رگرسیون خطی،رگرسیون لجستیک‏2و شبکه‏های عصبی‏3 (گوزتی و همکاران 9991).مدل‏های مبتنی بر فرایندهای ژئوتکنیکی نیز با توجه‏ به اصول مهندس ناپایداری شیب و براساس جریان‏ها زیر سطحی و کم‏عمق، فشار منفذی و ضریب اطمینان بیان می‏شود.همه این روش‏های ارزیابی وقوع‏ زمین‏لغزش موراد مشترکی دارند که عبارتند از(سلرسی و همکاران 2002):

1-نقشه‏برداری زمین‏لغزش‏ها

2-تهیه نقشه از مجموعه عوامل محیطی که به طور مستقیم یا غیر مستقیم با ناپایداری دامنه در ارتباطند.

3-بررسی ارتباط بین این عوامل محیطی و ناپایداری دامنه.

4-طبقه‏بندی سطح زمین در برابر حساسیت به زمین‏لغزش براساس‏ روابط مکشوفه.

بنابراین مدل‏های ارزیابی وقوع زمین‏لغزش‏ها با توجه به شرایطی که‏ باعث ایجاد ناپایداری در گذشته و حال شده است،ناپایداری دامنه‏ای را که‏ احتمالا در آینده اتفاق خواهد افتاد را پیش‏بینی می‏نمایند.

محدوده مورد مطالعه حوضه آبریز لاویج‏رود نام دارد که در استان مازندران‏ و جنوب شهر نور در دامنه‏های شمالی البرز مرکزی قرار گرفته است(شکل 1). این حوضه بین عرض‏های جغرافیایی (به تصویر صفحه مراجعه شود)شمالی و طول‏های جغرافیایی(به تصویر صفحه مراجعه شود)شرقی واقع شده است.مساحت تقریبی‏ حوضه آبریز لاویج‏رود تا خروجی از کوهستان حدود 611 کیلومتر مربع‏ می‏باشد.

1-عوامل موثر در ایجاد زمین‏لغزش در محدوده مورد مطالعه

الف)لیتولوژی(سنگ‏شناسی):سازندهای زمین‏شناسی به علت تنوع ویژگی‏هایی مانند مقاومت و نفوذپذیری سنگ‏ها و خاک‏ها تاثیر مهمی در وقوع یا عدم وقوع زمین‏ لغزش‏ها دارند.در منطقه مورد مطالعه

جدول 1:ویژگی‏های سنگ‏شناسی حوضه آبریز لاویج‏رود

 

شکل 1-موقعیت حوضه لاویج‏رود و پراکنش زمین‏لغزش‏ها

ب)بارش:بارش معمولا به عنوان یک محرک نهایی در وقوع زمین‏لغزش‏ها نقش دارد،اما مقدار بارش سالانه به عنوان عاملی که در میزان رطوبت خاک‏ تاثیرگذار است می‏تواند به عنوان یک عامل موثر در وقوع میزان لغزش مورد توجه قرار گیرد..متوسط بارندگی سالیانه حوضه با استفاده از روش منحنی‏ هم‏بارش 716 میلی‏متر محاسبه شده که در ارتفاعات بالاتر از 0003 متر به‏ کمتر از 0003 متر به کمتر از 003 میلی‏متر و در ارتفاعات پایین‏تر از 005 متر به بیش از 008 میلی‏متر در سال می‏رسد.بدین ترتیب با افزایش ارتفاع مقدار بارش کاهش می‏یابد.فصل پایین با بیش از 63 درصد کل بارش سالانه و فصل‏ بهار با کمتر از 81 درصد کل بارش سالانه به ترتیب بیشترین و کمترین پراکنش‏ فصلی بارش را دارا هستند.از ماه مهر تا اردیبهشت خاک‏های حوضه دارای‏ ذخیره آب کافی و مازاد آب هستند و از ماه اردیبهشت تا شهریور خاک تقریبا خشک است و یا کمبود آب ماهانه روبروست(ثروتی،اسماعیلی 3831).بیشتر زمین‏لغزش‏ها در مناطقی اتفاق افتاده‏اند که مقدار بارش سالانه بیشتر بوده است.

ج)زاویه و جهت شیب:توپوگرافی سطحی با کنترل جهت جریان و تمرکز رطوبت خاک،عامل مهمی در تراکم و گسترش فضایی زمین‏لغزش‏های می‏باشد. در1 (DEM) با سلول‏های 52x52 متر تهیه گردید.گرادیان شیب یکی از مهم‏ترین عوامل وقوع زمین‏لغزش است که در مقیاس محلی بر تمرکز رطوبت و سطح فشار منفذی اثر می‏گذارد و در مقیاس بزرگتر ویژگی‏های هیدرولیک‏ منطقه‏ای را کنترل می‏کند و به‏عنوان یک عامل مهم برای تهیه نقشه حساسیت‏ زمین‏لغزش با استفاده از GIS مورد توجه قرار می‏گیرد(گوزتی و همکاران 9991، دای و لی 2002،آیالو و مایاگیشی 5002).در این‏جا طبقه شیب بر حسب درصد به سه دسته تقسیم شدند که بیشترین تراکم زمین‏لغزش در طبقه 54-03 درصد مشاهده شده‏اند.

جهت شیب هم معمولا به علت نقشی که در هوازدگی و رطوبت موجود در دامنه‏ها دارد در وقوع زمین‏لغزش‏ها نقش دارد.اما در منطقه مورد مطالعه به‏ علت فعالیت‏های انسانی،تراکم زمین‏لغزش با جهات مختلف دامنه رابطه‏ مشخصی ندارد.

د)نزدیکی به جاده:جاده‏ها عامل انسانی ناپایداری دامنه‏ها هستند.در حوضه‏ مورد مطالعه جهت بیشتر جاده‏ها شمالی-جنوبی است.لذا با توجه به روند اصلی‏ ناهمواری‏های حوضه که غربی-شرقی است در اکثر موارد جاده‏ها دامنه‏ها را بریده‏اند و باعث وقوع بیشتر زمین‏لغزش در دامنه‏های غربی و شرقی شده‏اند.

هـ)شبکه‏های هیدروگرافی:شبکه‏های هیدروگرافی با زیربری دامنه‏ها یکی از مهم‏ترین عوامل موثر در وقوع زمین‏لغزش در حوضه می‏باشند.در این مطالعه‏ فواصل مشخصی از شبکه هیدروگرافی(رودهای با رتبه 2 و بالاتر در مدل‏ استرالر)در نظر گرفته شد.بیشتر زمین‏لغزش‏های حوضه تا فاصله 002 متری از شبکه رودها به وقوع پیوسته‏اند.

و)نوکاربری اراضی:پوشش گیاهی و خصوصا درختان با ریشه‏های قوی و بزرگ‏ به پایداری دامنه‏ها کمک می‏کنند.گیاهان هم اثرات هیدرولوژیکی و هم اثرات‏ مکانیکی در پایداری دامنه‏ها دارند.حدود 07 درصد از محدوده مورد مطالعه از جنگل انبوده تشکیل شده است.در این‏جا 6 کلاس برای انواع کاربری‏های زمین‏ در نظر گرفته شد.به علت سابقه طولانی سکونت در منطقه،قسمتی از جنگل‏ها تخریب شده و زمین‏های کشاورزی گسترش یافته است که در حال حاضر هم‏ عمده آنها زیر کشت نیستند و حداکثر تعداد زمین‏لغزش‏ها هم در این محدوده‏ این نوع کاربری رخ داده است.

3-مواد و روش‏ها

روش به کار رفته برای پهنه بندی زمین‏لغزش حوضه آبریز لاویج‏رود،شاخص‏ همپوشانی‏1می‏باشد که یک روش نیمه کمی در تهیه نقشه حساسیت زمین‏لغزش‏ (1). Index Overlay

می‏باشد.تهیه نقشه خطر احتمال زمین‏لغزش با استفاده از نرم‏افزارهای‏ GIS مانند ArcGIS Arc InfoṣArcView و مراحل کار به صورت زیر بوده است:

-در ابتدار 9 عامل موثر در وقوع زمین‏لغزش‏های حوضه شناسایی شد که‏ عبارتند از:سنگ‏شناسی،کاربری اراضی،زیربری دامنه‏ها به‏وسیله رودها، بارش،ارتفاع،زاویه و جهت شیب دامنه،گسل و جاده‏ها.

-نقشه‏های زمین‏شناسی با مقیاس 000001:1 و توپوگرافی 00052:1 منطقه‏ رقومی شدند و سپس با تفسیر عکس هوایی 00002:1 سال 3731،مناطقی‏ را که دارای لغزش بوده‏اند،علامت‏گذاری نموده و با مشاهدات و بازدیدهای‏ زمینی موقعیت آنها بر روی نقشه مشخص شده و نقشه پراکنش زمین‏ لغزش‏ها تهیه گردید(شکل 1).

-با انطباق نقشه پراکنش زمین‏لغزش‏ها و عوامل ایجادکننده آنها،7 عامل‏ موثر در تهیه مدل مورد استفاده قرار گرفتند که این عوامل عبارتند از: سنگ‏شناسی(لیتولوژی)،کاربری اراضی،فاصله از شبکه هیدروگرافی،فاصله‏ از جاده،شیب دامنه‏ها،طبقات ارتفاعی و بارش.

عامل جهت دامنه به علت تراکم بیشتر زمین‏لغزش در دامنه‏های آفتابگیر از مدل‏ حذف شد و از عامل گسل هم به علت افزایش تراکم زمین‏لغزش‏ها در فاصله از گسل چشم‏پوشی شد و در نتیجه مدل نهایی با 7 عامل موثر ساخته شد.

-عوامل موثر در ایجاد زمین‏لغزش‏ها در کلاس‏های مختلفی طبقه‏بندی شدند. طبقه‏بندی عواملی مانند لیتولوژی و کاربری اراضی بر حسب محتویات آنها صورت گرفته و برای عواملی مانند طبقات ارتفاعی،بارش و غیره از نمودار فراوانی پیکسل‏ها در مقابل ارزش هر پیکسل استفاده شده است(فیض‏نیا و همکاران 3831).

-در این مرحله مساحت هر کلاس از عوامل و مساحت زمین‏لغزش‏های‏ موجود در هر کلاس محاسبه شدند و تراکم زمین‏لغزش‏ها در هر واحد با استفاده از رابطه زیر به دست آمد.

مساحت کل هر کلاس(طبقه)/سطح لغزش یافته در هر کلاس(طبقه) تراکم زمین‏لغزش‏

برای پدیده‏های خطی مانند فاصله از شبکه هیدروگرافی و جاده با استفاده از نرم‏افزار ArcView فواصل مشخصی از این پدیده‏های خطی در نظر گرفته شد و سپس‏ مساحت هر طبقه و لغزش‏های موجود در آن محاسبه گردید.نرخ هر کلاس از عوامل مختلف بین 01-0 در نظر گرفته شد که عدد 01 برای بیشترین تراکم زمین‏ لغزش در واحد سطح بوده و بقیه نرخ‏های هر کلاس از عوامل هم به صورت نسبتی‏ از 01 می‏باشد(فیض‏نیا و همکاران 3831).

بعد از این‏که نرخ‏های هر کلاس مشخص شد،به هر یک از عوامل با توجه به‏ نظرات کارشناسی وزنی اعمال می‏گردد که این وزن در حوضه لاویج‏رود به‏ صورت زیر تعیین شد.

سنگ‏شناسی 01،کالری اراضی 8،فاصله از شبکه هیدروگرافی 7،فاصله از جاده‏ 6،شیب دامنه 5،بارش 4 و طبقات ارتفاعی 4.پس از تهیه لایه‏های اطلاعاتی با استفاده از رابطه زیر همپوشانی لایه‏های صورت گرفت و نقشه پهنه‏بندی خطر تهیه‏ شد.

4-نتایج

همان‏طور که در بخش مواد و روش‏ها ذکر گردید،ابتدا عوامل موثر در ایجاد زمین‏لغزش به صورت لایه‏های مختلف اطلاعایت در GIS تهیه شدند(شکل 2). سپس نقشه زمین‏لغزش‏های منطقه با هر یک از این عوامل انطباق داده شده و تراکم‏ زمین‏لغزش‏ها در واحد سطح محاسبه گردید(اشکال 01-3)و نرخ کلاس‏های هر یک از عوامل معین شد(جدول 2).سپس با اعمال وزن در هر یک از عوامل نقشه‏ پهنه‏بندی خطر در 5 کلاس خطر بسیار زیاد،زیاد متوسط،کم و بسیار کم طبقه‏بندی‏ شد(شکل 11)که مساحت محدوده‏ها خطر در جدول 3 آمده است.

5-بحث و نتیجه‏گیری

در تجزیه و تحلیل عوامل ایجادکننده زمین‏لغزش که در تهیه مدل از آنها استفاده شد دو عامل گسل و جهت دامنه حذف شدند.اگر چه گسل به عنوان یکی از عوامل مهم در بسیاری از پهنه‏بندی‏های زمین‏لغزش مورد توجه قرار گرفته،محققان‏

با روش‏های مختلفی از تاثیر این عامل در ایجاد زمین‏لغزش استفاده نموده‏اند،برای‏ نمونه فاطمی و همکاران(2831)،فیض‏نیا و همکاران(3831)فاصله از خطر گسل و حانری و سمیعی(6731)از شاخص درازای گسل در مدل استفاده کردند.در حوضه‏ لاویج‏رود هم به علت روند معکوس تراکم زمین‏لغزش در فاصله از گسل و کوچک‏ بودن حوضه در مورد استفاده از طول گسل از این شاخص در تهیه مدل استفاده‏ نشده است.

در نقشه پهنه‏بندی زمین‏لغزش،قسمت‏هایی از حوضه در محدوده خطر زیاد و متوسط قرار دارند اما تاکنون زمین‏لغزش در آنها مشاهده نشده است،این مناطق‏ بالقوه خطرناک هستند و با فعالیت‏های انسانی مانند بهره‏برداری غیر اصولی و بی‏رویه‏ جنگل‏ها،بهره‏برداری از معادن زغال‏سنگ به سرعت می‏توانند ساختارهای انسانی را مورد تهدید قرار دهند.این لغزش‏ها در مناطق غیر مسکونی هم به صورت‏ غیر مستقیم مشکلاتی را برای انسان‏ها فراهم می‏آورند که می‏توان به ورود حجم‏ زیادی از رسوبات در رودخانه‏ها،وقوع پدیده سیل به علت مسدود کردن رود و شکسته شدن آن اشاره کرد که نمونه‏هایی از آن در حوضه لاویج‏رود هم مشاهده‏ شده است(رضایی مقدم و اسماعیلی 4831).همه این موارد ضرورت توجه به تهیه‏ نقشه‏های خطر را در مقیاس منطقه‏ای و با توجه به عوامل موثر در وقوع زمین‏لغزش‏ در آن منطقه را برای برنامه‏ریزی نشان می‏دهد.

شکل 2:لایه‏های اطلاعاتی ساخته شده در GIS (الف-و

منابع

1-احمدی-حسن،اباذر اسمعلی،سادات فیض‏نیا و محسن شریعت جعفری،(2831)، «پهنه‏بندی خطر حرکت‏های توده‏ای با استفاده از دو روش رگرسیون چند متغیره و تحلیل سلسله مراتبی»،مجله منابع طبیعی ایران،جلد 65 شماره 4.

2-ثروتی،محمد رضا و رضا اسماعیلی(0831)،«ساز و کار فرسایش در حوضه‏ آبخیز لاویج‏رود»،علوم زمین،دانشگاه شهید بهشتی شماره 4 و 5.

3-حائری،سید محسن و امیر حسین سمیعی(6731)،«روش جدید پهنه‏بندی‏ مناطق شیب‏دار در برابر لغزش زمین با تکیه بر بررسی‏های پهنه‏بندی استان‏ مازندران»،مجله علوم زمین،سال ششم.شماره 32-42 بهار و تابستان.

4-رجایی،عبد الحمید(3731)،«کاربرد ژئومورفولوژی در مدیریت محیط و آمایش سرزمین»،انتشارغات قومس.

5-رضایی مقدم،محمد حسین و رضا اسماعیلی(4831)،«بررسی اثرات‏ ژئوموفیکی سیلاب حوضه رئیس کلا»،فصلنامه مدرس(علوم انسانی)،دانشگاه‏ تربیت مدرس،زیر چاپ.

6-رسولی،علی اکبر(1831)،«مدل‏سازی در جغرافیای طبیعی»،فصلنامه تحقیقات‏ جغرافیایی،شماره 46-36.

7-روستایی،شهرام(3831)،«بررسی علل وقوع زمین‏لغزش در روستای نصیرآباد ورزقان(استان آذربایجان شرقی با استفاده از روش‏های کمی»،فصلنامه مدرس(علوم‏ انسانی)،دانشگاه تربیت مدرس،دوره 8 شماره 1.

8-سازمان زمین‏شناسی کشور،نقشه‏های زمین‏شناسی 000001:1 آمل و بلده، 9731.

9-سازمان نقشه‏برداری کشور،عکس‏های هوایی 00002:1 منطقه،سال 3731، (پروژه 0091- D ).

01-سازمان نقشه‏برداری کشور،نقشه‏های توپوگرافی 00052:1 پایین‏واز،جوربند، پیمود و میرخمن،3731.

11-فاطمی عقدا،سید محمود،جعفر غیومیان و عقیل اشقلی فراهانی،(2831)، «ارزیابی کارایی روش‏های آماری در تعیین پتانسیل خطر زمین‏لغزش»،مجله علوم‏ زمین،سال یازدهم شماره 74-84 بهار و تابستان.

21-فیض‏نیا،سادات و عطا اللّه کلارستاقی،حسن احمدی و مهرداد صفایی‏ (3831)،«بررسی عوامل موثر در وقوع زمین‏لغزش‏ها و پهنه‏بندی خطر زمین»، مجله منابع طبیعی ایران،جلد 75 شماره 1.

 

 

 

مقاله - لاويج روستاي نمونه گردشگري؟ ! آري يا خير

لاويج روستاي نمونه گردشگري؟ ! آري يا خير

 وحید کیانی

روستاي نمونه گردشگري به محدوده جغرافيايي اطلاق مي شود که در آن، يک يا چند جاذبه يا مجموعه اي از جاذبه هاي تاريخي، طبيعي و فرهنگي وجود دارد که اين امر انگيزه اي براي سفر و اقامت گردشگران خواهد بود. با توجه به وجود آثار تاريخي و جاذبه هاي طبيعي در نقاط مختلف دهستان لاويج، مي توان در اين حوزه با انجام اقدام هايي شايسته، به موفقيت هاي بزرگي دست يافت، اما لازمه تحقق اين امر ايجاد زيرساخت ها و حفظ اين آثار است. دهستان «لاويج» از توابع شهرستان نور  اگر چه به عنوان يکي از روستاهاي هدف گردشگري در سال هاي اخير مطرح شده است، اما با توجه به ايجاد نشدن زيرساخت هاي لازم ، انتخاب و معرفي آن به عنوان يک «هدف گردشگري» به اقتصاد اين منطقه و ساکنان بومي آن کمک چنداني نکرده است.

آنچه كه به عنوان پايه و مبناي رشد و توسعه توريسم روستايي جذابيت هايي را براي گردشگران و سرمايه گذاران اين بخش به وجود مي آورد شامل زيرساخت هاي ابتدايي مانند راه ارتباطي مطمئن ، تامين آب شرب سالم ، دسترسي به برق و گازرساني مي باشد. دهستان لاويج علي رغم اينكه زمان زيادي از ظهور و مطرح شدن آن به عنوان منطقه نمونه گردشگري مي گذرد در هر چهار مورد ذكر شده در بالا دچار مشكلات عديده اي است. مشكلاتي كه مردم و اهالي منطقه را سردرگم و كلافه كرده است تا چه رسد به توريسم و گردشگر. بنابراين جا دارد تا مسئولان امر توجه اساسي به مقوله زير ساخت تورسيم در اين منطقه زيبا و بكر داشته باشند و در اين راستا گام هاي اساسي عملي برداشته شود نه در قالب طرح و پيشنهاد كه در طول اين مدت كم نبوده و هيچ نفعي براي منطقه و مردم ان نداشته است. اين عوامل گفته شده در بالا جزء بديهي  ترين و پيش پا افتاده ترين زيرساخت هاي توسعه گردشگري روستايي هستند در حالي كه بحث هاي مربوط به IT و مخابرات و ارتباط هاي الكترونيكي امروز مطرح مي شود. در هر حال به نظر مي رسد آنچه در مورد منطقه لاويج در زمينه منطقه نمونه گردشگري مطرح شده است بيشتر به شوخي شبيه باشد چرا كه اين منطقه حتي نياز هاي اوليه و ابتدايي يك روستا را هم ندارد.

 اما تقویت گردشگری روستایی با توجه به موقعیت منحصر به فرد دهستان لاويج امری ضروری است.
ولي لازمه آن تقويت زيرساخت هايي همچون راه ارتباطي با امنيت بالا ، آب سالم و بهداشتي و گازرساني و ... مي باشد . زير ساخت هايي كه عملاً بايد در منطقه وجود داشته باشد نه در روي كاغذ و يا در قالب بخشنامه و مصوبه. به اميد روزي كه اين منطقه به رشد و شكوفايي واقعي خود دست يابد.

در ادامه علاوه بر مشكلات زير ساختي فوق برخي از مشكلات و تنگناهاي منطقه و راهكارهاي برون رفت از آن ذكر خواهد شد.

کمبود امکانات، گردشگران را فراري مي دهد

 

  اين مشكل در راستاي همان توضيحات بالا قابل ارزيابي است كه شامل آب و برق و گاز و امكانات رفاهي مي شود و همچنين نقش اقامتگاه ها و سرويس هاي بهداشتي را نيز بايد به آن افزود. در اين زمينه ها در چند سال اخير رشد قابل ملاحظه اي صورت گرفته است ولي با شرايط مطلوب فاصله دارد.

 

گردشگري روستايي منبع مهم درآمدي روستاييان

گردشگري روستايي، گزينه اي براي چند بعدي کردن اقتصاد روستاهاست، اما آن چه در موفقيت طرح هاي گردشگري روستايي اهميت به سزايي دارد، همکاري وسيع و نزديک جامعه روستايي و مسئولان محلي و منطقه اي است. توانايي جامعه در جذب گردشگر، توانايي ما در ترغيب گردشگران به اقامت طولاني تر و ديدار دوباره از محل، تبليغات مثبت و توانايي تورگردانان در معرفي منطقه و ايجاد شبکه اطلاع رساني شامل نشانه گذاري راه هاي منطقه، تهيه نقشه ها و بروشورهاي مناسب از راه ها و نقاط با اهميت و اقدام هاي ديگري که باعث شود تا گردشگران به راحتي مسير خود را پيدا کنند، از عوامل کليدي موفقيت در اين زمينه به شمار مي رود.

راهکارهايي براي توسعه گردشگري روستايي

احداث اقامتگاه هايي با ويژگي هاي بومي و سنتي و مرمت آثار و ابنيه تاريخي و استفاده از آن ها به عنوان اماکن پذيرايي و استراحتي، تهيه و عرضه خوراک هاي محلي و سنتي، برقراري ارتباط مثبت بين فعاليت هاي گردشگري و جذب مشارکت مردم و نهادهاي غيردولتي از جمله شوراهاي اسلامي و دهياري ها براي سرمايه گذاري در بخش گردشگري روستايي مي تواند در اين عرصه بسيار مؤثر باشد. نبود زيرساخت ها به ويژه نبود راه هاي استاندارد و به تبع آن مشکلات رفت و آمد، نبود امکانات رفاهي در روستاها، را مي توان از مهم ترين موانع رونق بخش گردشگري روستايي عنوان کرد ايجاد موزه هاي مردم شناسي و هنرهاي سنتي، ايجاد بازارچه هاي سنتي براي فروش کالاهاي سنتي و گياهان دارويي و برگزاري جشنواره هايي براي گياهان دارويي و غذاهاي محلي را از جمله پيشنهادهايي براي رونق هر چه بيشتر گردشگري مي باشند.

مرهمي بر درد بيکاري جوانان منطقه

توسعه صنعت گردشگري که اقتصاددانان آن را سومين پديده اقتصادي پويا و رو به رشد پس از صنعت نفت و خودروسازي مي دانند، به عنوان نياز اساسي مطرح است و بررسي موانع توسعه اين صنعت در مناطق مختلف ضرورت دارد. در هر روستاي هدف گردشگري، ويژگي ها و شاخص هاي طبيعي، محيطي، اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و زيربنايي خاصي وجود دارد که فعاليت هاي گردشگري از اين ويژگي ها تأثير مي پذيرد. توسعه صنعت گردشگري نه تنها باعث افزايش درآمد اهالي مناطق هدف گردشگري مي شود، بلکه فرصت هاي شغلي زيادي را به وجود مي آورد و رشد اقتصادي را موجب مي شود. با توجه به اين که يکي از دغدغه هاي مسئولان معضل بيکاري است، از طريق سرمايه گذاري در اين بخش مي توان از حجم اين دغدغه ها کاست؛ چون گردشگري به طور مستقيم و غيرمستقيم، اشتغال زايي بالايي دارد که بخش عمده اي از آن هم در زمره مشاغل پايدار است.

تدابيري براي توسعه گردشگري در «لاويج»

  يكي از بهترين روش ها براي رشد و توسعه گردشگري در دهستان لاويج ايجاد يك تعاوني گردشگري در سطح روستا و مشاركت مردم محل در آن  مي باشد . اين كار مي تواند انگيزه و فعاليت اهالي منطقه را در هر چه بهتر كردن روستا براي ورود گردشگران به دنبال داشته باشد.

بخش خصوصي وارد شود

اما مهم ترين و اساسي ترين بخش در زمينه كيفيت گردشگري در سطح منطقه عدم ورود بخش خصوصي مي باشد در اين زمينه بايد نهاد هاي دولتي مرتبط با گردشگري و مسئولان امر زمينه را براي ورود سرمايه گذاران فراهم سازند كاري كه در منطقه خلاء اساسي در اين زمينه مشاهده مي شود.

 در نهایت می توان گفت در زمینه قابلیت های طبیعی و محیطی دهستان لاویج از مناطق نمونه و منحصر به فرد می باشد ولی در مورد هر آنچه که به انسان و فعالیت های او مربوط می شود دچار کمبود های اساسی است. بنابراین جز با برنامه ریزی و همت و تلاش مردم و مسئولان منطقه نمی توان انتظار شکوفایی و بارور شدن پتانسیل های گردشگری منطقه را داشت.

 

مقاله - نقش فرهنگ در توسعه گردشگری روستایی

عامل فرهنگ و نقش آن در توسعه گردشگري روستايي

 

    گردشگري از پديده هاي مهم اوائل قرن بيستم است، به عنوان يكي از منابع مهم اقتصادي و عاملي موثر در توسعه فرهنگي ، اجتماعي و اقتصادي جوامع انساني محسوب مي گردد. گردشگري روستايي گرايشي نوين در گردشگري مي باشد. امروزه گردشگري روستايي به عنوان يك راهبرد مي تواند با برنامه ريزي اصولي و شناسايي مزيت ها و محدوديت هاي گردشگري روستايي، نقش موثري در توسعه و تنوع بخشي به اقتصاد منطقه بر عهده داشته باشد. اما انچه در كشور ما به عنوان پتانسل و محدوديت ها مورد مطالعه قرار مي گيرد يا گرفته است صرفاً به عامل فيزيكي و چشم اندازهاي طبيعي پرداخته و كمتر به نقش و عامل فرهنگ چه در سطح مردم منطقه و چه از طرف گردشگران پرداخته اند. در اين مقاله كوشش مي شود تا نشان داده شود كه چگونه عامل فرهنگ بالاي يك روستا به عنوان يك محرك قوي در توسعه گردشگري عمل خواهد كرد و بر عكس آن نيز صادق است يعني اگر منطقه اي همه پتانسيل هاي يك منطقه نمونه گردشگري را داشته باشد ولي از عامل فرهنگ تهي باشد چگونه روند توسعه  در انجا كند شده و حتي بعضي مواقع نتايج منفي هم مي دهد.

  بارها و بارها شنیده‌ایم که امروزه گردشگری به یک صنعت تبدیل شده است و بسیاری از کشورهای دنیا سال‌ها است که روی این مسئله سرمایه‌گذاری می‌کنند. درست است که جذب گردشگر و تبلیغات؛ نقش زیادی در این زمینه دارد اما باید این مسئله را نیز از یاد نبریم که با ورود گردشگر و تبلیغات نمی‌توان به سودآور بودن این رشته اکتفا کرد زیرا آنچه درنهایت اهمیت دارد پایداربودن این روند است. با آنکه رسانه‌ها به ابزار قدرتمندی برای معرفی جاذبه‌ها تبدیل شده‌اند اما همچنان تبلیغات فردی و جهانگردانی که از يك منطقه بازدید کرده‌اند، یکی از روش‌های تاثیرگذار در ایجاد علاقه افراد ديگر برای دیدن منطقه است. تنها توشه‌ای که یک گردشگر از سفر به یک منطقه همواره با خود همراه دارد، خاطره است و اگر این خاطرات برای او خوشایند باشند، اطرافیانش را برای سفر ترغیب می‌کند. به همین دلیل یکی از ضرورت‌های گردشگری، آموزش بخش‌های مرتبط با گردشگران است تا بتوانند با رفتاری اصولی و منسجم خاطره زیبایی را در ذهن مسافران ایجاد کنند. بااین‌حال بنظر می‌رسد، بسیاری از کسانی که در ارتباط مستقیم با گردشگران هستند آموزش‌های درستی ندیده‌اند زیرا مراکزی که برای این کار وجود داشته باشد، آنچنان کم و فاقد تاثیرگذاری لازم هستند که به نوعی می‌توان گفت که مرکزی استاندارد و واحد وجود ندارد

   جان سخن اين است كه اگر گردشگري روستايي به نحوي مناسب و برنامه ريزي شده و منطبق با معيار هاي انساني و فرهنگي مديريت گردد مي تواند محركي در فرايند توسعه يافتگي و حصول به پايداري توسعه در نواحي روستايي و نيز پايداري جوامع محلي در كليه زير شاخه هاي اقتصادي ، اجتماعي ، فرهنگي و همچنين خود فعاليت گردشگري باشد. ﮔﺮدﺷﮕﺮي پيش از آﻧﻜﻪ ﻳﻚ ﺻﻨﻌﺖ وﻓﻌﺎﻟﻴﺖ اﻗﺘـﺼﺎدي ﺑﺎﺷـﺪ،ﭘﺪﻳﺪه اي ﻓﺮﻫﻨﮕـﻲ ‫اﺳﺖ و ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻤﻲ در اﻳﺠﺎد ﺗﻐﻴﻴﺮات ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ اﻳﻔﺎ ﻣﻲﻛﻴﺪ.ﻓﺮﻫﻨﮓ ﮔﺮدﺷﮕﺮ وﻣﻴﺰﺑﺎن در ﻣﺤﻴﻄـﻲ ﺑـﻪ ﻧـﺎم ﻣﻘـﺼﺪ ‫ﺑﻄﻮر ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ وﺑﻼواﺳﻄﻪ ﻋﺮﺿﻪ ﻣﻲ ﺷﻮد.ﺑﻬﺮه ﺑﺮداري ﺻﺤﻴﺢ از اﻳﻦﺗﻌﺎﻣﻞ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ توسعه اقتصادي براي ساكنين و همچنين موجب جذب بيشتر گردشگران به عنوان محلي امن براي گذران اوقات فراقت عمل خواهد كرد . در ضمن به جاي هزينه هاي سنگين تبليغاتي در صدا و سيما ، اينترنت و نصب پارچه و بنر در مكان هاي مختلف مي توان از ارزان ترين شيوه تبليغات كه توسط خود گردشگران صورت مي گيرد بهره گرفت اما نكته اي كه دغدغه من را براي نگارش اين سطور در پي داشته است در همين نكته مهم نهفته است. بنابراين ، نكاتي كه در ادامه مقاله مطرح خواهد شد بخشي از حقايقي است كه لازم مي دانم در اينجا مطرح كنم تا شايد تلنگري بر مسئولين و مردم منطقه لاويج باشد .

  از ابتداي ايجاد وبلاگ لاويج هدفم جز انتشار مطالبي در زمينه تاريخ ، فرهنگ ، جغرافيا ، و تصاويري از طبيعت واقعاً بكر و زيباي اين خطه نبوده است و اين در حالي بود كه از همان سال ها نيز در جريان مشكلات زير ساختي، كمبود امكانات و مشكلات فرهنگي منطقه بوده ام و در نشست هاي خصوصي با دوستان و اشنايان هميشه از مهم ترين محورهاي بحث من بوده است اين را كساني كه با من برخورد داشته اند مي توانند به خوبي تاييد كنند. اما چند ماهي است كه پيام هايي توسط بازديد كنندگان سايت به كامنت وبلاگ فرستاده مي شود كه زيبنده مردم منطقه نيست. خوشبختانه يا متاسفانه بنده بعد از تاييد مطالب به انتشار انها اقدام مي كنم . و همين امر مرا بر آن داشت تا با انتشار اين مطالب در وبلاگ به كساني كه هنوز هم نيم نگاهي به لاويج و محيط آن دارند و در جهت رشد و توسعه منطقه تلاش مي كنند فعاليت هاي خود را به اين زمينه ها نيز معطوف دارند.

  روحيات و رفتارهاي مردم منطقه لاويج از نظر مهمان نوازي و روابط گرم و صميمانه در نوع خود كم نظير است . شايد عده اي بگويند كه چون خودم اهل لاويج هستم بايد اينگونه از انجا تعريف كنم ولي شاهد مدعاي من گردشگراني هستند كه مدت بيشتري در منطقه اقامت دارند و يا داراي خانه و ويلا هستند. چرا كه از معدود مناطقي است كه اهالي با صفاي آن بسيار زودتر از انچه كه فكرش را هم بكنيد با مهمانان و گردشگران صميمي مي شوند كه معمولا با توجه به فرهنگ محافظه كاري كه در روستا ها حاكم است اين اتفاق در هر منطقه روستايي اتفاق نمي افتد و  همچنين از هيچ چيز براي امنيت و راحتي مهمان خود دريغ نمي كنند. اما متاسفانه عده اندكي از مردم كه واقعاً در حد بسيار كمي هم هستند موجبات ازار و اذيت گردشگران مي شوند و  به اعتبار و ابرو مردم منطقه لطمعه سنگين و جبران ناپذيري مي زنند.

 و همين امر باعث مي شود تا برخي از گردشگراني هم كه در منطقه مورد بي مهري و بي احترامي عده اي انگشت شمار از مردم منطقه مواجه مي شوند از فضاي مجازي اينترنت استفاده كرده و تجربه هاي خود از مدت اقامت خود در منطقه را خودشان منتشر مي كنند. از همين جا به كساني كه دغدغه خاك لاويج ، فرهنگ لاويج ، تاريخ لاويج و در نهايت رشد و توسعه گردشگري لاويج را دارند گوشزد مي كنم كه حركت خاصي براي فرهنگ سازي مردم منطقه در نحوه برخورد با مهممانان و گردشگران انجام دهيد كه فردا دير است. زيرا هر كدام از اين گردشگران كه در منطقه تجربه منفي داشته باشند به عنوان ضد تبليغ عمل كرده و در نهايت موجب ضرر و خسران منطقه خواهد شد. امروز فردي در سايتي مطالبي خلاف روحيات و فرهنگ مردم منطقه درج مي كند و اگر به فكر چاره اي براي آن نباشيم فردا صدها و هزاران سايت و وبلاگ به انتشار اين گونه مطالب اقدام مي كنند. روي سخنم فقط و فقط با كساني است كه دغدغه منطقه لاويج را دارند اعم از فرهنگيان يا كساني كه خود را متعصب به منطقه و تاريخ آن مي دانند.  تا به حال چند سمينار و همايش در سطح منطقه براي ترويج فرهنگ گردشگري ارائه شده است تا به حال چند كتاب براي رشد و اعتلاي فرهنگ بومي منطقه انتشار يافته است تا به حال چه كسي به انتشار كتابچه هايي در سطح مدارس در زمينه فرهنگ توريسم در منطقه لاويج اقدام كرده است و......

كارهايي كه مي تواند در اين زمينه صورت گيرد : 1- برگزاري همايش در زمينه توريسم روستايي و دعوت از صاحبنظران و انديشمندان اين رشته 2- برگزاري سمينارهاي متعدد در زمينه راهكارهاي تقويت فرهنگ توريسم 3- انتشار كتاب و كتابچه در سطح منطقه در زمينه ارتباط بين فرهنگ توريسم و توسعه آن 4- نصب تابلوها ، پارچه ها و بنر هايي در زمينه منشور اخلاقي ساكنين و گردشگران 5- ايجاد نشست هايي بين مسئولين ، نيروي انتظامي و معتمدين محلي براي ارائه راهكارهاي توسعه اخلاق گردشگري و6- اموزش نحوه رفتار صحيح با گردشگران به متصديان هتل ها ، سوئيت ها ، رستوران ها و ديگر اماكن توريستي .....

از دانشجويان، فرهنگيان ، جوانان دوستدار لاويج و همچنين قشر هاي مرفه و كساني كه از رشد توريسم در منطقه بيشتر از همه منتفع مي شوند و همچنين NGO هايي كه در سطح منطقه فعاليت دارند عاجزانه خواهش مي كنم پيگيري اين امور را در راس كارهايي خود قرار دهند.

  و در نهايت ،گردشگری روستایی می تواند سهمی در متنوع سازی اقتصادی و توسعه پایدار داشته باشد و با ایجاد اشتغال و درآمد موجب توسعه مناطق توسعه نیافته گردد و اگر چه مشاغل مربوط به این صنعت خیلی تخصصی و پر درآمد نیستند، منافع بسیاری را نصیب روستاییان می کند. گردشگران برای اقامت، خرید کالاهای محلی و خدمات پول پرداخت می کنند. این پولها در فعالیتهای محلی جریان می یابد و موجب تحرک روستاییان در برآوردن نیازهای بازدیدکنندگان می شود. گردشگری روستایی با ایجاد اشتغال، افزایش سطوح درآمد، متنوع سازی فعالیتهای اقتصادی، افزایش سطح آگاهیهای اجتماعی و ایجاد روابط اجتماعی گسترده بین جامعه میزبان و میهمان به حفاظت از میراث فرهنگی و محیط زیست طبیعی کمک کرده و با جلوگیری از مهاجرت بی رویه و بهینه سازی بهره برداری از زمین به توسعه روستایی پایدارکمک می کند. بنابر اين از اين فرصت پيش امده بايد نهايت استفاده را برد

 

                                                       با ارزوي منطقه اي زيباتر و آبادتر

 

 

                     وحيد كياني

 

مقاله - قابليت هاي طبيعي لاویج در بخش توریسم

1-   قابليت هاي طبيعي لاویج در بخش توریسم

       فضاي يك محيط طبيعي، مهم ترين منظره براي همه اكوتوريست ها مي باشد و فعاليتهاي ترجيحيشان قدم زدن و پياده روي هستند. ويژگي هاي ديگري كه يك اكوتوريست را از ديگران، متمايز مي سازد، تمايلشان براي مكان هاي بدون ازدحام، سرزمين مسكون و رام نشده، يادگيري درباره محيط و فرهنگ طبيعي مي باشند(Shriver,2005: 33). اين گروه از قابليت ها به اندازه كافي در منطقه مورد مطالعه وجود دارند. مهم ترين اين قابليت ها عبارتند از:

جنگل : مهمترين انگيزه اي كه امروزه جهانگردان را به ديدار از جاذبه هاي طبيعي تشويق و ترغيب مي كند حس كنجكاوي توريست هاي كاوشگر در شناخت و مطالعه گونه هاي گياهي و جانوري ناياب و ذخاير طبيعي است كه موجب افزايش و قدرداني عميق تر آنان از طبيعت مي شود كه در نهايت حس حفاظت و حراست از محيط هاي طبيعي را در آنان برانگيخته و تقويت مي كند( سازمان حفاظت محيط زيست، 1377).

     جنگل هاي شهرستان نور14% از جنگل هاي استان مازندران را با مساحتي بالغ بر 92534 هكتار و با گونه هاي غالب جنگلي راش، بلوط، افرا، توسكا، انجيلي و لرگ را به خود اختصاص داده است. در بخش مرتع نيز اين شهرستان با 23% از كل مراتع استان مساحتي بالغ بر 211655 هكتار را به خود اختصاص داده است( اداره منابع طبيعي استان مازندران، منابع اينترنتي) و در اين ميان دهستان لاويج12/8 درصد جنگل هاي نور را با مساحت 66/7515 هكتار و 5/0 درصد مراتع نور را به خود اختصاص داده است و نكته جالب اين كه بيش از 80% درصد منطقه لاويج را عرصه هاي جنگلي تشكيل مي دهند( سازمان جهاد كشاورزي استان مازندران، 1381).

         منطقه مورد مطالعه در زمينه قابليت هاي گردشگري در اين عرصه از توان بسيار بالايي برخوردار است. در مطالعات ميداني توسط نگارنده 19 مورد از استراحتگاههاي جنگلي كه بيش از همه مورد استفاده گردشگران قرار مي گيرند و از زيبايي خاصي برخورداراند مورد شناسايي قرار گرفت. از معروفترين اين نقاط مي توان به استراحتگاههاي جنگلي اَسيونك[1]، نومه[2]، چليك بِن[3]، بهار سرا ، ايتلبن[4]، كنسكبن[5]، اَلاش[6] و ....اشاره كرد.

     بدون ترديد ، ارزش هاي تفريحي و توريستي جنگل ها امر روشني است كه نياز به برهان ندارد، ولي جنگل هاي لاويج با وجود امكانات شگرف و كم نظير، از نظر بهره برداري هاي توريستي و تفريحي بسيار ضعيف و منحصر به پارك هاي جنگلي حواشي جاده ها و بيشه زار ها مي باشد. نبود تجهيزات، خدمات و مديريت، نبود دسترسيهاي مناسب، مهمترين عوامل عدم بهره برداري هاي تفريحي و توريستي از جنگل هاي منطقه است.

  آبگرم معدني لاويج : پيچيدگي شرايط زندگي در دوران كنوني كه موجب بروز انواع ناتواني هاي جسمي و روحي در نيروي كار جامعه شده، دستيابي به راهكارهاي مناسب براي رفع اين تنگناها با كمترين هزينه را در دستور كار برنامه ريزان امور اجتماعي قرار داده است. يك راه حل مطلوب براي برخورد با اين مشكلات روزافزون، توسعه جهانگردي سلامتي  [7] است. جهانگردي سلامتي، بويژه در مناطق داراي ويژگي هاي طبيعي شاخص، امكان توسعه دارد. تجربه نشان داده است كه مناطق داراي چشمه هاي آب معدني و آبهاي گرم، مناسبترين فضا را براي توسعه جهانگردي سلامتي فراهم مي سازد(ضرغام، 1383: 71-72).          

        منطقه مورد مطالعه ، داراي 5 آبگرم به نام هاي آبگرم لاويج ، شفا، بي بنو[8]، ايران زمين و فيل سنگي مي باشد كه همگي آنها در فاصله نزديك به هم در سمت شرق لاويج قرار گرفته اند. در طراحي ساختار اين مناطق براي هر سن و سليقه اي از فوايد درماني آبهاي معدني تا احساس سكوت دره هاي خوش آب و هوا و انواع سرگرمي ها، چيزي براي استفاده يافت مي شود در واقع، محيط مصفا و طبيعي اطراف اين گونه چشمه ها مكان مناسبي براي گذران اوقات فراغت ، تسكين بحران هاي روحي و پريشاني هاي رواني به شمار مي رود.  ايجاد تاسيسات زيربنايي لازم، تامين امنيت اجتماعي و حفاظت از محيط زيست كه در بسياري موارد نيازمند تصويب قوانين و مقررات صريح و روشن نظارتي و كنترلي در هر يك از اين زمينه ها است، بهره وري بهينه از اين مناطق را ميسر مي سازد. اين همه با طراحي مسيرهاي پياده روي، ايجاد فضاهاي عاري از ترافيك و آلودگي هوا، علاوه بر رژيم غذايي سالم و انرژي بخش، فعاليت پزشكان متخصص و تاسيسات اقامتي داراي خدمات مطلوب، به اين گونه مناطق جلوه اي بهشت گونه مي بخشد( ضرغام،1383: 74 ). قرار گرفتن آبگرم معدني، يكي از قابليت هاي گردشگري دهستان مورد مطالعه مي باشد.

---

[1] - Asionak                                                                                           

[2] - numeh

[3] - Chelik e ben

[4] - Iteleben

[5] - Keneskeben

[6] - Alash

[7] - Health tourism

[8] - Bibenoo

 بخشی از مقاله وحید کیانی با عنوان

ارزيابي قابليت هاي گردشگري روستايي

(مطالعه موردي : دهستان لاويج)

 

کنکاشی در مردم شناسی منطقه لاویج

  نمونه هايي از جشن ها و اعياد در منطقه لاويج : آداب و رسوم محلي

 

   مراسم گهواره بستن كودك : از آنجايي كه رسم و رسومات عروسي همه جايي است از تكرار آن خود داري مي كنم وبه رسم گهواره بستن (گاهره وني)مي پردازم.بعد از تولد فرزند ،مادر عروس براي كودك لباس ،كمد ،اسباب بازي وتمام وسايل لازم براي پوشش و زندگي از بدو تولد تا 7سالگي را محيا مي كند و به دختر ودامادش هديه مي كند به همراه يك گهواره كه در روز سوم تولد فرزند همه خويشاوندان وآشنايان جمع مي شوندو كودك را در گهواره مي بندند و روي گهواره گردو مي شكنند تا كودك درد دندان نگيرد و براي كودك دعا مي كنند تا از زلزله ، رعد و برق ،طوفان و سرو صداي پدر و مادر نهراسد ودر آخر اقوام و بستگان پول ،طلا وهدايايي به كودك ميدهند . در شب پنجم تولد نيز پدر و ماد عروس به همه اقام وبستگان  وليمه مي دهند .

   چهارشنبه سوري : در چهار شنبه هفته آخر سال كه مراسم چهار شنبه سوري (به زبان مازندراني پدرام سروش) برگذار مي شود زنان روستا همگي جمع مي شند وصبح دوز چهار شنبه آشي درست مي كنند كه در آن از هفت نوع ترشي از جمله آب انار ،آب ازگيل ،آب آلوچه ،گوجه سبز،سركه ،آب نارنج وآب ليمو استفاده مي كنند و به آن آش هفت ترشي مي گويند و هم خودشان مي خورند و هم بين اهالي روستا پخش مي كنند . هنگام غروب هم جشن مي گيرند و براي خود و خانواده ها يشان آرزوي خوشبختي مي كنند و از روي آتش مي پرند .

  *جشن ديگر جشن تيرماه سيزده شو است كه  مخصوص مازندراني ها مي باشد ودر اواسط آبان ماه بر گزار مي شود. در اين شب كو دكان و نوجانان به خانه هاي اهالي رفته  ودست مال پرت مي كنند و خوراكي دريافت مي كنند و براي دختر و پسر هايي كه تاه عقد كردند مادر داماد براي عروسش لباس ،كفش، روسري ،هنا ، قندو لوازم ديگررا تهيه كرده و برايش مي فرستد و در عوض مادر عروس نيزنان محلي ،آب دندان ،تخم مرغ پخته رنگ شده،شيريني وميوه به خانه داماد مي فرستدو مادر داماد آنها را بين خويشاوندان وآشنايان پخش مي كنند.

  *آيين سنتي 26عيد ماه طبري هر سال در تاريخ 26تير ماه شمسي كه در بيشتر روستاهاي مازندران از جمله لاويج برگزار مي شود .به باور قديمي در اين روز فريدون پادشاه پيشدادي ،ضحاك ستمگر رادر دماوند به زنجير مي كشد ومردم لاويج در اين روز كشتي لوچو بر گزار مي كنند و به مصاف هم مي روند و هر سال يك نفر از اهالي به همه شركت كنندگان در مساقه وليمه مي دهند ودر آخر به برندگان جوايزي اهدا مي شود.

   آداب ماه رمضان : ماه رمضان به ماه مبارک نام برده می‌شود چون ماه تهذیب نفس و اخلاق است و همه سعی دارند که با ادای فرایض دینی و برپایی نماز جماعت از ثواب این ماه بیشتر بهره مند شوند. در این ماه صله رحم را به جای آورده و به فقرا و محرومان و آشنایان افطاری می‌‌دهند.در شب‌های قدر و احیا که شب نزول قرآن است. درروضه خوانی کشته شدن علی شرکت کرده به سوگواری می‌‌پردازند زنان و مردان شب‌های قدر را احیا نگه می‌‌دارند تا صبح بیدار می‌‌مانند دعا می‌‌خوانند و قران، بر سر می‌‌گذارندودر اين روزها نيز نذورات خود را بين مردم پخش مي كنند .

   دندان سري : یکی از مراسم دوران کودکی مراسم دندان سری است که هم‌زمان با ظاهر شدن اولین دندان‌های طفل برگزار می‌شود. در این مراسم مادر کودک شیر برنج یا آشی که انواع حبوبات در آن وجود داشته باشد می‌‌پزند و کاسه‌ای از اش را به خانه فامیل‌ها و دوستان می‌‌دهد معمولا" رسم است که افراد هنگام پس دادن کاسه، هدیه‌ای مانند جوراب، روسری یا پول در آن می‌‌گذارند.

 

              برگرفته از سايت :        http://anthropology1384.blogfa.com

 

 

مقاله : بررسی وضعیت جمعیتی، اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی دهستان لاویج

 

 

    

   نگاهی گذرا به وضعیت اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی دهستان لاویج :

 

                  رحیمه توکلی

      (کارشناسی ارشد مددکاری اجتماعی)

 

 دهستان لاویج از توابع شهرستان نور از بخش چمستان می باشد که فاصله آن تا شهرستان  نور 35    کیلومتر است. دهستان لاویج تقریباً به شکل مستطیل نامنظمی می باشد که دور تا دور آن را جنگل های سر سبز و کوه ها فرا گرفته است.

  از تاریخ این آبادی تا دوره اسلامی هیچ نشانه یا اثر مکتوبی در دست نیست اما قدمت تاریخی غیر مکتوب لاویج به دوره ساسانیان وحتی قبل از آن می رسد.  قدیمی ترین اماکن تاریخی دهستان لاویج اماکن مقبره امامزادگان و نوادگان پیامبر است که قدمت آن ها به قرن نهم و دهم هجری می رسد . امام زاده سید فخر الدین در روستای کیاکلا ، امام زاده سید محمد در روستای دیزینکلا ، امام زاده سید حسن در روستای بهبنگ و ذکریا سلطان در محلی به نام شیخ علیکلا از جمله ی این اماکن متبرکه می باشند.

  از آثار تاریخی دیگرمنطقه ، قلعه پی نساء بالای دامنه روستایی به نام دیزینکلا، سنگ واره آهکی نیم تنه مرد آویج واقع در تنگه لاویج، فیل سنگی ووجود گورهای گبری که نقطه تمرکز اصلی این گور ها در تپه های مشرف به روستای کیاکلا واقع در مکانی به نام سر خمن و دیگری بالاترین تپه های داخل مشرف به آبادی در بخش جنوبی آبادی حصلیمه است نام برد.  بر اساس آثار بدست آمده در سال 84، این دهستان دارای 777 خانوار و1 323 نفر جمعیت می باشد که 70 درصداز جمعیت در سن جوانی بین 20 تا 30 سالگی قرار دارند. روستای کیاکلا با 340 خانوار و 1326 نفر پرجمعیت ترین روستا و بعد از آن روستای رئیس کلا با 159 خانوار و 724نفر جمعیت در مرتبه دوم قرار دارد.

  لاویج دارای 15 روستا است که 12 روستای آن دارای سکنه و 3 روستای آن خالی از سکنه می باشد. .روستا های دارای سکنه عبارتند از : 1- کیاکلا ، 2- ملاکلا، 3- ملا محله، 4- خطیب کلا، 5- سادات محله ، 6- رئیس کلا، 7 - کرچی، 8- بهبنگ، 9- دیزینکلا، 10- لاویج تنگه، 11- آغوز کتی ،  12- خورتاب رودبار.

  شرایط طبیعی مناسب و کمبود زمین های هموار و کوهستانی بودن منطقه و وجود مراتع طبیعی سبب شده است که عمده ترین بخش فعالیت اقتصادی در دهستان مبتنی بر دامداری باشد. زمین های کشاورزی به علت توپوگرافی ناهمواری کمتر زیر کشت رفته و اغلب برای چرای دام استفاده می شود. همچنین رویش گیاهان و شکوفه های وحشی در بهار و تابستان این منطقه را برای پرورش زنبور عسل مساعد ساخته به طوری که عسل لاویج ، سوغات اصلی این دیار به شمار می رود.

  با توجه به بررسی های به عمل آمده، ساخت خانواده در دهستان از نوع زن و شوهری یا هسته ای می باشد و خانواده گسترده در آن کمتر دیده می شود. روابط پدر و مادر اگر چه به نظام پدر سالارانه نزدیک است با  این حال مرد به عنوان مدیری اقتصادی و زن به عنوان مدیر داخلی در راهبرد خانواده همکاری دارند، اساس ازداج بیشتر بر تک همسری و ازدواج به دو صورت درون گروهی و برون گروهی دیده می شود. از نظر سطح سواد، تعداد افراد باسواد، 2259 نفر است که 1157 نفر آن مرد و 1102 نفر آن ها زن می باشد. جمعیت دهستان لاویج، مسلمان معتقد به شیعه اثنی عشری می باشد،( بیشترین عامل گسترش اسلام و

 مذهب شیعه، روی آوردن و نیازمند شدن سادات علوی به این منطقه است).

  گویش اهالی به زبان فارسی یا لهجه مازنی است که به مرور زمان تغییراتی در آن ایجاد شده، این دهستان دارای 9 مسجد ، 7 مدرسه ابتدایی، 2 دبیرستان دخترانه و پسرانه، 2 مدرسه راهنمایی پسرانه و دخترانه، 4 خانه بهداشت، 6 نانوایی، 6 حمام و مخابرات، شرکت نفت، خانه بهداشت، کتابخانه و سالن ورزشی یک منظوره است.

 

 

منبع : توکلی , رحیمه , بررسی وضعیت جمعیتی، اقتصادی اجتماعی، فرهنگی و بهداشتی دهستان لاویج ،  دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکده علوم اجتماعی، پایان نامه جهت اخذ مدرک کارشناسی مددکاری اجتماعی، سال 1385

   

       

 

مقاله : لاویج در آیینه تاریخ

      گذرگاه فرمانروایان
   ( نظری به تاریخ لاویج )
     دکتر صفر یوسفی (1)

لاویج آبادی تاریخی ناشناخته ای است که از تاریخی کهن حکایت ها در دل نهفته دارد. سرزمینی که از دورانی بسیار دور، آباد و مسکونی بوده، مانند قلعه طبیعی عظیمی به نظر می رسد. از این جهت همیشه مورد توجه فرمانروایان قرار گرفته و مامن و محل مناسبی برای آسایش حاکمان و والیان در جستجوی صلح و آرامش و یا گریخته از دشمن بود. لاویج مکان شایسته و ملجای ویژه ای برای سادات و علوی زادگانی بود که مورد تعقیب و آزار و کشتار خلفا و دیگران بودند. خرابه های آثار به جای مانده از حاکمان و مقبره های امام زادگان خود دلیل صادق و شاهد عادلی بر این دعوی است.
این منطقه هر چند  در حاشیه و بر کنار از وقایع مهم تاریخی و سیاسی، مرحله های حساس  تاریخ و فرهنگ کشور مان بوده، اما در قلمرو تاریخی و جغرافیایی اش حوادث و روی دادهای محلی فراوانی را در خود پنهان کرده است و افسانه ها و داستانها و حکایت های آن در خور توجه جالب و شنیدنی است.
تاریخ این آبادی تلفیقی از اسطوره ها و واقعیات است از آن رو هنگامی وقایع و حوادث و حکایت ها به مرز اسطوره نزدیک می شوند، هم چون تمام روایت های اساطیری مبهم و راز گونه اند، البته این اسطوره ها با نمادهایی بسیار ضعیف از واقعیت در آثار و بقا و خرابه های قلعه ها و گورها همراه است و گاه اسطوره های آن، صورتی مقلوب و دگرگون شده از واقعیت ها است. مانند جابه جایی احتمالی شخصیت تاریخی حسن بن زید علوی با امام حسن (ع) و یا امام حسن عسگری (ع) گاهی واقعیت ها و حوادث تاریخی با مبالغه، جلوه ای اسطوره ای می یابند، نیز افسانه ها و داستانهای دیگر چون نقش برجسته مرداویج زیاری بر دیواره سنگی تنگه ی لاویج. با این حال حوادث و وقایعی وجود دارد که در تاریخ یادی از آن ها رفته، ولی چون در تاریخ ایران به تاریخ ولایت های کوچک، توجه نشده، هم چنان تاریخ این ولایات ناشناخته مانده است، شاید از هزاران واقعه و حادثه تاریخی آن هم در منابع محلی ذکری از آن ها رفته، ذکر همین وقایع مهم و اندک، خود به خوبی تصویر گویایی از حیات تاریخی ابن منطقه و هر مکان دیگری به دست می دهد. به هر حال این منطقه در محدوده ی سرزمینی کوچک خویش، شاهد وقایع مهم تاریخی بوده است و فرمانروایان و حاکمان کوچک و بزرگ در لشکر کشی ها و فرار از مقابل لشکریان دشمن از لاویج به عنوان یک معبر مهم ارتباطی استفاده کرده اند.تنگه لاویج محل نبردهای مهم تاریخی و گریز گاهی برای سرداران و امیران و بزرگان و حاکمان و تخت گاهی برای حکمرانان محلی و نیز گذرگاهی برای فرمانروایان بزرگ بوده است.
قدمت تاریخ غیر مکتوب لاویج به دوران ساسانیان و حتی قبل از آن می رسد. بقایای خرابه های متعدد و گور ها و اشیاء و آثار مکشوف، حکایت از تاریخی با قدمتی طولانی دارد و تصویری کم رنگ از دوران حیات تاربخی و زیست مردمان در این منطقه به دست می دهد.
در منطقه لاویج گورهای گبری فراوانی وجود دارد. دو نقطه اصلی تمرکز این گورها یکی در تپه های مشرف به روستای کیاکلا واقع در جنوب این روستا در مکانی موسوم به سرخمن(sarxomand) و دیگری در گردنه ی بالاترین تپه های داخلی مشرف به آبادی لاویج، در بخش جنوبی آبادی حصلیمه یا هسلیمه گردن
(haslimah) معروف است. علاوه بر وجود گورهای گبری تصور می رود که احتمالاً آتشکده ای بر فراز این تپه وجود داشت. از جمله اشیائ کشف شده به نقل از گفته های مردمی سکه هایی است که قدمت آن به دوران ساسانیان می رسد و زینت آلات زرین و سیمین مشتمل بر گردنبندها و گوشواره ها و دستبند ها و قبضه هایی از شمشیر ها و غیره بوده است. از تاریخ این آبادی تا دوره اسلامی هیچ نشانه یا اثر مکتوبی در دست نیست و همچنین از وقایع و حوادث در ارتباط با فتوحات اعراب مسلمان در طبرستان تا نیمه ی دوم قرن سوم هجری ، یعنی پایگیری سلسله علویان طبرستان اطلاعات مفصل و دقیقی در منابع و تواریخ محلی وجود ندارد. به جز افسانه علویان طبرستان اطلاعات مفصل و دقیقی در منابع و تواریخ محلی وجود ندارد.
به جز افسانه آمدن امام حسن مجتبی یا عسگری(ع) به لاویج (ویا آمل و بابل) به گزارش منابعی ، مانند فتوح البلدان، تاریخ طبرستان و اولیا الله آملی در تاریخ رویان و میر ظهیر الدین مرعشی ، وجود فیل سنگی و تنیرو(tanniroo) وسنگی با اثر و جای پای انسانی در جنگلی نز دیک روستای کیاکلای لاویج معروف به
«امم لینگ مال» (emamling mal) جای پای امام یا به عبارتی بهتر (قدم گاه) ان حضرت، شهرت دارد، موارد یاد شده را از آثار حضور ان حضرت در آبادی لاوبج می دانند و غیر از افسانه های موجود، حادثه یا خبری دیگر از طریق منابع مکتوب و یا افسانه یی از اقوال شفاهی تا نیمه دوم قرن سوم هجری جز یک مورد استثنایی و احتمالی در دست نداریم و فقط بر اساس شواهد و قراینی احتمالاً رد و پای دو حادثه تاریخی را در این آبادی می توان پیدا کرد.
از این دو حادثه و واقعه تاریخی به طور صریح و دقیق ذکری در منابع نیامده است با حدس ها و احتمالات و توصیفاتی که در منابع درباره ی این حوادث آمده، می توان گفت محل وقوع این رویدادها آبادی لاویج بوده است. نخستین واقعه، لشکر کشی مصقله بن هبیره ی شیبانی در زمان معاویه بع رویان است ، با در نظر گرفتن این نکته که منابع اشاره ای به این لشکر کشی از طریق دشت رستمدار (نور  ) به کجور و رویان نکرده اند، فقط احتمال میرود که مصقله در مسیر خود از لاویج عبور کرده و از طریق کالج و پی اسپرس به کجور رفته باشد، به خصوص این که مصقله مدت دو سال با اصفهبد فرخان طبرستان مشغول جنگ بود و سرانجام در کجور کشته شد. روی داد دوم، ماجرای لشکر کشی سردار عرب به نام فراشه به طبرستان است.
احتمال وقوع این حادثه تاریخی، یعنی جنگ فراشه در تنگه ی لاوبج با اطلاعات و نشانه هایی که منابع به دست می دهند و داستانی که در السنه و افواه جاری است و سینه به سینه نقل شده، بشتر از رویداد لشکر کشی مصقله بن هبیره ی شیبانی است، این لشکر کشی در زمان خلافت مهدی عباسی بین سالهای (166-163ه.ق)
صورت گرفت چون این خبر (کشته شدن اعراب و سالم فرغانی سردار خلیفه) به خلیفه رسید. فراشه نلم امیری را با ده هزار روانه گردانیدف فراشه به راه ارم  به طبرستان امد و سپاهیان ده هزار نفری فراشه در موضع تنگه ی لاویج شکست خورد هف فراشه، به دستور اصفهبد و نداد هرمزد گردن زده شد.
این حادثه در سال هیجدهم سلطنت اصفهبد شهریار پادوسبان گاوباره حاکم رویان بود که از سال 142ه.ق به حکومت رسیده بود.در این نبرد اصفهبد ونداد هرمز قارون وند با اسپهبد شروین سرخاب سواد کوهی (ملک الجبال) با مصمغان و لاش حاکم میان دورود ساری واستندار شهریار یکم بن خورزاد پادوسبان گاوباره با یکدیگر متحد شده بودند.
با توجه به ان چه در منابع آمده، آن چه که در افواه مردم لاویج وجود دارد میتوان گفت که محل این نبرد تاریخی تنگه ی لاویج بوده است.
می گویند مردم در این نبرد برای کمک و همراهی سپاهیان با دمیدن در بوق و نواختن بر طبل و فرو غلتاندن سنگ ها و بریدن درخت ها، که انعکاس صدای تبرها در هنگام بریدن درخت ها فضای هولناکی به وجود می آورد، سپاهیان عرب را دچار رعبی عظیم گردانیده و آنان«متحیر و سراسیمه شدند و گمان افتاد صاعقه ی قیامت است. »
شکست سختی را مردم و سپاهیان رستمدار (نور) به آنان وارد ساختند. از این زمان تا خروج داعی کبیر حسن بن زید علوی و تاسیس سلسله ی علوی طبرستان(250ه.ق) اطلاعی درباره ی حوادث تاریخی آبادی در دست نیست.
به استناد برخی منابع، هنگامی که داعی کبیر، حسن بن زید از مقابل سلیمان بن عبدالله، حاکم طاهری در ساری گریخت به منطقه لاویج آمد. اولیاء الله آملی از این موضوع در تاریخ رویان یاد کرده است، او می نویسد: «داعی به لاویجه رود معسگر ساخت» .
ابن اسفندیار درباره ی نبر داعی کبیر حسن بن زید با لشکریان سلیمان بن عبدالله طاهری و متحدش اصفهبد مبک الجبال بن شریار باوندی (سوادکوهی) در منطقه لاویج رود چنین نوشته است:«حسن ین زید به لاویجه رود آمد و مشورت طلبید از یاران خویش، دیالم (دیلمیان) گفتند این جای نکوست ما را دستوری ده تا اول بر پیادگان اصفهبد قارن زنیم و ایشان برداریم که در این موضع چون پیاده شکسته شود. سوار هیچ به دست ندارد. حسن بن زید رخصتداد، بیمدند و پیاده را          به یک بار آواره کرده و چیرگی یافته و سواران در میان بنه و بیشه و شکستگی اسیر مانده، جز آن نتوانستند کرد که سلاح می افشاندند و در بیشه ها گریخته، تا هر نعمت که با ایشان بود دیالم بر گرفتند. میرظهیرالدین مرعشی در این باره می نویسد:«بعداز چند روز داعی را از دیلمان و گیلان مدد رسید، داعی از چالوس سوار شد و به خواجک(خاچک و به نقلی نوشهر امروز) نزول کرد و سلیمان با اصفهبد(ملک الجبال قارن بن شهریار) به پای دشت(آهودشت امروز) آمد و داعی به لاویجه رود معسگر ساخت وسادات را با نفری چند بفرستاد تا به منقلای لشکر شبیحخون بزدند و ایشان را منهزم ساختند و بسیاری را تاراج نمودند.
بنا بر اقوال شفاهی، مردم لاویج بر این باورند که مرداویج زیاری به این آبادی آمده است و نیز می گویند که لاویج از دورانهایی بسیار دور، یک امیر نشین محلی بوده استو خرابه های باقیمانده از یک قلعه در سمت چپ معبر ورودی به آبادی بر بالای دامنه ی کوهستان مشرف به روستایی به نام دیزانکلا(Dizankela) دلیل و شواهدی بر حکم رانی امیران محلی و امیر نشین بودن آن است و این قلعه به قلعه ی « نسالو » لاویج یا قلعه ی شاه نشین و پی نسا (Penesa ) معروف است. شاید بتوان گفت قلعه ی مذکور محل سکونت و حکم رانی دست نشاندگان آل زیار در این منطقه بوده است. در سمت راست دیواره ی سنگی تنگه ی لاویج، سنگ واره های آهکی وجود دارد که مردم ان را نقش برجسته و نیم تنه ی مرداویج زیاری می دانند و هم چنین برخی معتقدند نام لاویج از تغییر در اسم مرداویج زیاری گرفته شده است.
با در نظر گرفتن این موضوع که آمل و رستمدار (نور) محل درگیری و نبرد بین مرداویج زیاری با سید ابو جعفر الداعی علوی، برادر زاده ی ناصر کبیر (داعی علویان طبرستان) و متفقش ماکان بن کاکی بوده و مرداویج زیاری  پس از کشته شدن اسفار(شیرویه) به جای او به حکومت دیلمان( کوهستان های غرب گیلان) دست یافته و رودبار و طالقان و رستمدار را به تصرف در آورد. ممکن است بهئ منطقه لاویج هم آمده باشد. (حوادث سالهای 320-315هجری) با توجه به این که از لاویج راهی به بلده ی (نور) و از ان جا به تهران و شمیران وجود دارد.
لاویج همیشه جزیی از سرزمین رویان و یا دقیق تر رستمدار بوده است وبه نوعی در حوادث و روی دادهایی که در رستمدار به وقوع می پیوست، سهیم بود. چون در منطقه ی  رویان و رستمدار پادوسبانان از سال 22 تا 1006 هجری، حکم رانی داشتند و این منطقه در وقایع مهم و اختلاف ها و نبردهایی که بین این سلسله ی محلی با حکم رانان دیگر طبرستان، چون ملوک باوند(ماوک الجبال9 و فرمانروایان بزرگی که قصد تصرف رستمدار را داشتند، چون علویان، زیاریان، صفاریان، سامانیان، غزنویان، سلاجقه، خوارزمشاهیان، مغولان، مرعشیان، تیموریان، و صفویان در می گرفت، همواره نقش داشت.
لاویج در طول تاریخف گذر گاه و گریز گاه فرمانروایان بزرگیف مانند امیر وجیه الدین مسعود سربداری بوده است. امیر مسعود سربداری بعد از فتح گرگان وارد مازندران شد و بعد از ان که متحمل شکستهایی در ساری و امل شد به طرف رستمدار حرکت کرد. پادشاه مازندران ملک فخر الدوله حسن بن کیخسرو آخرین امیر باوندی ملک الجبال (750-734ه.ق) و حاکم رستمدار ملک جلال الدوله اسکندر، لشکریان امیر مسعود را از دو جانب در محاصره گرفتند، تا این که امیر مسعود را لاویج را در پیش گرفت و در ان جا دچار شکست سختی گردید. میرظهیرالدین مرعشی می نویسد:« امیر مسعود با یاران کاری خود رو به طرف رستمدار نهادند چون جلال الدوله ملک فرمان داده بود، تا به یک فرسخی آمل که یاسمین کلاته بود رسیدند از پیش لشکر رستمدار، از عقب سپاهیان مازندران دست جلادت بگشادند، چون امیر مسعود دید کار از دست گذشته، به اولین مرحله رستمدار ، کیا جلال احمد و برادر زاده ها را به قتل آوردند و رو به هزیمت نهادند به راه لاویج متوجه گشتند. ملک مازندران در عقب  و ملک رستمدار از پیش از یاسمین کلاته تا نهایت رودبار نور یک معرکه شده بود و کشته ها بر زمین افتاد، مجموع لشکر را به زخم تیر و تیغ و گرز در آن حدود به کلی متفرق گردانیدند.»
امیر مسعود بعد از این شکست سخت در لاویج، از راه رودبار به یالورو و همراه چند تن از نزدیکان خود به قریه ی اوزدر نور (بلده ی امروز ) رفت و در ان جا دستگیر و نزد جلال الدوله اسکندر حاکم رستمدار فرستاده شد. به دستور حاکم رستمدار بعد از دو روز امیر مسعود را کشتند.
فرمانروایی پادوسبانان هم چنان بر رویان و رستمدار (نور ) ادامه داشت تا اینکه در سال 760ه.ق میر قوم الدین مرعشی، حکومت مرعشیان را تاسیس کرد. در سال 782ه.ق سید فخر الدین مرعشی فرزند میر قوام الدین با تصرف رستمدار و رویان و قلاع نور و کجور و پی اسپرس و سلیر قلاع پادوسبانان و شکست عضد الدوله قباد و کشته شدن او قریه ی واتاسان را در نزدیکی ناتل (پایتخت دشت رستمدار) بنا نهاد و مقر حکومت خود ساخت. اما به زودی امیر تیمور گورکانی(در یال 786ه.ق ) به مازندران و رستمدار لشکر کشید و سادات مرعشی نیز از تیمور شکست خوردند. سید فخر الدوله بیش از 10 سال،(792-782ه.ق) نتوانست بر رستمدار حکومت کند با کشته شدن عضد الوله قباد در جنگ کجور با سید فخر الین مرعشی، عمویش سعد الوله طوس بن زیار بر رستمدار حکومت یافت، امیر تیمور در لشکر کشی دوم خود به مازندران در سال 794ه.ق به کلی سادات مرعشی را سرکوب کرد و بر رستمدار(نور) نیز تسلط یافت.ملک پادوسبانانی به رستمدار ف ملک کیومرث بن بیستون بن گستهم بن زیار(857-807ه.ق) دو تن از سادات مرعشی را در لاویج پناه داد.
بعد از بازگشت مرعشیان از تبعید ماوراءالنهر که امیر تیمور در حقشان روا داشته بود، در زمان حکومت این سادات که به مرعشیان مازندران معروفند و در زمانی که سید علی بر ساری حکومت می کرد. (802-809ه.ق) سید غیاث الدین علیه برادر خود خروج کرد و بر برادر دیگر، سید مرتضی را به حکومت ساری رسانید، تا این که سید علی بار دیگر حکومت ساری را به دست آورد، در این وقت سید مرتضی به لپور نزد کیاییان بیستون به سواد کوه رفت و سید غیاث الدین به لاویج پناه برد. میر ظهیرالدین مرعشی می نویسد:« سید غیاث الدین بارفروش ده را (که حاکم آن جا بود) بگذاشت و به آمل آمد، سید علی آملی (حاکم آمل) او را عذر خواست، و چون از آنجا نامید گشت به رستمدار آمد و صورت حال را بر ملک معظم کیومرث{بن بیستون} معروض داشت، ملک او را به لاویج جای داد و آنجا ساکن شد.» بعد از مدتی سید غیاث الدین به مقر ایالت خود در بارفروش ده (بابل) بازگشت.
در نوبتی دیگر سید کمال الدین، حاکم آمل به وسیله ی سید محمد، حاکم ساری (856-837ه.ق) از حکومت آمل برکنار شد و سید محمد، فرزند خود سید عبدالکریم را به جای او نشاند،  سید کمال الدین نزد ملک کیومرث رستمدار رفت، اما ملک کیومرث علی رغم این که با سید محمد صلح کرده بود، اجازه داد سید کمال در رستمدار بماند و او را به قریه ی لاویج فرستاد.
میرظهیرالدین می نویسد: « سید کمال الدین یک ماه از ایشان مهلت خواست در رستمدار یراق خود بکند و بیرون رود، مهات داده در قریه ی لاویج بازداشتند.» تا این که عمویش سید مرتضی در آمل به حکومت رسید و تا این زمان سید کمال الدین هم چنان در لاویج بود، تا به اجازه ی سید مرتضی به آمل بازگشت.
پس از مرگ ملک کیومرث بن بیستون سلسله ی پادوسبانان به دو بخش پادوسبانان شاخه ی نور و کجور تقسیو شد و بین فرزندان ملک کیومرث اختلاف افتاد و بعد از مدت ها نبر و اختلاف و جنگ و گریز سرانجام ملک اسکندر به فرمانروایی پادوسبانان شاخه ی کجور و ملک کاووس به فرمانروایی شاخه ی پادوسبانان شاخه ینور رسیدند، اما بین آنان همواره اختلاف و مخاصمه بود. حکومت ملک کاووس در نور و ملک اسکندر در کجور بین سالهای (881-880-857ه.ق) برقرار بود.
سید ظهیرالدین مرعشی مولف کتاب گیلان و دیلمستان و کتاب تاریخ طبرستان و رویان و مارندران، چندین بار مامور لشکرکشی به رستمدار برای حل اختلاف ملک اسکندر و ملک کاووس شد و نوبتی برای سرکوبی ملک کاووس که به برادر ش ملک اسکندر شوریده بود، فرمان داشت. میرظهیرالدین در ماموریت های خود چند بار از لاویج عبور کرد. او از طرف کارکیا، سلطان محمد حاکم گیلان برای این مهم انتخاب شده بود که با ملوک رستمدار طریق مودت و موافقت می پیمودند.
مرعشی می نویسد:« بنا لر صلاح دید مشارالیه (ملک جلال الدوله اسکندر) روز دوشنبه غره ذی الحجه را از هزار خال کوچ کرده، به اب اندان کوه نزول واقع شد و از ان جا به خور تاوه رودبار نقل افتاده و از آن جا به راهی که صعب تر از آن ندیده ام به ناحیه ی لاویج به قریه ی ولیکان فرود امدیم.» میرظهیرالدین برای نوبتی دیگر که ما بین ملک کاووس و ملک جلال الدوله اسکندر اختلاف و نبرد درگرفت و ملک کاووس قصد تصرف حصه و مِلک مَلِک اسکندر را داشت از جانب کارکیا سلطان محمد به درخواست جلال الدوله اسکندر با پانصد نفر، مامور سرکوبی ملک کاووس شد که در قاعه ی بلده ی نور بود. صلحی که نوبت قبل به وسیله ی میرظهیرالدین بین کاووس و اسکندر برقرار شده بود، کاووس از آن روی بر تافته بود. میرظهیرالدین در راه بازگشت  از محاصره ی ناموفق قلعه ی بلده ی نور از راه لاویج گذشت. او مینویسد: « چون از میان برف بیرون آمدیم در آن راه لای و گل، بسیار در پیش آمد که از ان صعب تر راه، عجب که در دارالمرز کسی دیده باشد و بسیاری چارپای حملی در آن محل بماندند وبه زحمت هر چه تمام تر از ان مهلکه لشکر را به قریه ی لاویج رسانیده آمد و آن شب ان جا به سر بردند و صباح از آن جا به نواحی ناتل رستاق نزول واقع شد.»
بعد از تاسیس سلسله س پادوسبانی شاخه ی نور به وسیله ملک کاووس (857ه.ق) تا انقراض پادوسبانان در نور و کجور (1006ه.ق) لاویج نزدیکترین و بهترین و راحت ترین راه ارتباطی بین قلعه ی بلده ی نور و مرکز پادوسبانان آل کاووس با ناتل مرکز و پایتخت قشلاقی  ودشت رستمدار بود و پادوسبانان آل کاووس نور (1006-857ه.ق) از این معبر مهم ارتباطی برای رفت و آمد به قلعه ی نور و ناتل استفاده می کردند. با انقراض سلسله ی پادوسبانان در عهد صفویه به وسیله شاه عباس، رستمدار (نور) که لاویج جزیی از آن بود، تحت سلطه ی حکومت مرکزی (صفویه) در آمد و پس از آن اطلاع دقیقی از تاریخ لاویج در دست نیست.


کتابنامه ها:
1. آملی، اولیاء الله. تاریخ رویان. به کوشش منوچهر ستوده. تهران، بنیاد فرهنگ ایران،1348ه.ش 
2. ابن اسفندیار، بهاالدین محمدین حسن. تاریخ طبرستان. به کوشش عباس اقبال، تهران، کلاله خاور،چ 2 ،1366
3. اعظمی سنگسری، چراغعلی. گاوبارگان پادوسبانی، بازماندگان ساسانیان در رویان از 22 تا 1006 هجری(قمری) تهران،بی نا، 1354
4. بلاذری، احمدبن یحیی. فتوح البلدان(بخش مربوط به ایران)، ترجمه آذرتاش آذرنوش. تهران، بنیاد فرهنگی ایران،1346
5. رابینو،هیاثینت لویی(ه.ل ). مازندران و استراباد. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، علمی و فرهنگی،1346
6. مجتهدزاده،پیروز. شهرستان نور، تهران، صبح امروز،1351
7. مرعشی، میرسید ظهیرالدین. تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، به کوشش محمد حسین تسبیحی، تهران،موسسه مطبوعاتی شرق، چ 3، 1367
8. تاریخ گیلان و دیلمستان، به کوشش منوچهر ستودهف تهران، اطلاعات،چ 2،1364ه.ش

(1). دکترای تاریخ، متولد 1343،ساکن چمستان نور

 

مقاله تاریخی از فیل سنگی لاویج

 
 دکتر صفر یوسفی 
 ( دکترای تاریخ) 
                                   فیل سنگی لاویج

یکی از افسانه های تاریخی که در میان مردم لاویج نور رواج دارد و پرده از یک اسطوره ی مذهبی بر می دارد این است که امام حسن(ع) به این دیار سفر کرده بود. این نکته در مضمون دوبیتی ای منسوب امیر پازواری نیز دیده می شود وآنچه در افواه جاری است شاید برگرفته از همین دوبیتی باشد، یا این دو بیتی بر اساس این داستان سروده شده است:
یارون بَوینین چه خار جائه لاویج
                                                                           بی تش و کله آب گرمائه لاویج
فیل هندستون سنگِ سِیاهئَه لاویج
                                                                           امام حسن(ع) مُعجز نِمائه لاویج
«یاران ببینید لاویج چه جای خوبی است، بدون افروختگی آتش آبش گرم است. فیل هندوستان به سنگ سیاه تبدیل شده است، و این فیل سنگی معجزه ی امام حسن(ع) است»
این داستان را برخی از کهن سالان چنین نقل می کنند: روزگاری که امام حسن مجتبی(ع) به این دیار سفر کرده بود فیل عظیم الجثه ای از هندوستان آمده بود که موجب رعب و هراس عموم شد، امام حسن(ع) برای آن که فیل آزاری به مردم نرساند، با عصای امامت اشاره ای به فیل کرد و آن فیل به صورت یک تکه سنگ سیاه در آمد.
افسانه دیگری می گوید: روزی امام حسن (ع) از کنار خانه ای عبور می کرد، زنی را دید که مشغول پختن نان بود، امام از او قرصی نان درخاست می کند، ولی زن نمی پذیرد، امام انگشتری خود را عوض نان عرضه میکند، زن انگشتری را گرفته، آن را در کفه ی ترازو می گذارد و نان را در کفه ی دیگر، وقتی می بیند کفه ای که انگشتری در آن قرار دارد سنگین تر است با گذاشتن نان بشتر در کفه ی دیگر می خواهد هر دو را یکسان کند، ولی همچنان آن کفه سنگین تر است، از فروختن نان منصرف می شود، امام در حق او نفرین می کند، پس از آن در این مکان چشمه ی کوچکی از آبگرم پدید می آید که به « تنیرو» (taniro )معروف است.( در این باره اشاره خواهیم کرد)
در منابع و متون تاریخی، از جمله اخبار الطوال دینوری (متوفی283ه.ق) و تاریخ یعقوبی احمد ابن یعقوب (متوفی284ه.ق) که از قدیمی ترین تاریخ عمومی در بین منابع تاریخی اسلام است، از آمدن امام حسن (ع)به ایران ذکری نشده است، تنها " فتوح البلدان" بلاذری گزارش می دهد که امام حسن به ایران و به طبرستان و رویان آمد، بلاذری می نویسد:« گویند که عثمان بن عفان، سعید بن عاص بن امیه را در سال بست و نه هجری والی کوفه گردانید،...پس سعید به طبرستان رفت، گویند که حسن و حسین فرزندان علی بن ابی طالب علیهم السلام نیز با وی بودند»(1)
ابن اسفندیار و میر ظهیر الدین مرعشی نیز از آمدن امام حسن (ع) به آمل و مامطیر(بابل) سخن گفته اند، ظهیر الدین از ابن اسفندیار و به نظر می رسد ابن اسفندیار ازبلاذری روایت کرده باشد. برخی از پژوهندگان معاصر آمدن امام حسن(ع) را به مازندران مردود شمرده اند. (2) سپاهیان فاتح عرب هیچ گاه تا دوران اموی به سر زمین های طبرستان و رویان و دیلم دست نیافتند، و یا اینکه دست کم تا دوران خلافت عمر و عثمان به گرگان و قسمت محدودی از شرق طبرستان راه یافتند و در زمان خلافت معاویه، مصقله بن هبیره شیبانی به نواحی رویان وارد شد. ظهیر الدین می نویسد:« ابن مصقله در زمان معاویه با چهار هزار لشکر به طبرستان آمد و دو سال با فرخان اصفهبد طبرستان در مجادله و محاربه بود آخر الامر در کجور کشته شد و در قریه چهار سو مدفون است.

مسلمان شدن مردم کوهستانی طبرستان و رویان و دیلم و حتی نواحی جاگه ای، بیشتر به وسیله ی داعیان علوی زیدی صورت گرفت و یک چندی مذهب زیدیه به وسیله آنان در طبرستان و دیلم رواج یافت.عامل دیگر گسترش اسلام و مذهب شیعه در منطقه، روی اوردن پناهنده شدن سادات علوی به این مناطق بود که در معرض کشتار و نفی بلد از سوی خلفا و حاکمان دست نشانده ی انها در قرون اولیه اسلامی قرار گرفته، به نواحی البرز هجرت کردند و در این مناطق نیز مورد تعقیب عمال خلفا قرار گرفته جایگاه امنی نیافتند و برخی نیز کشته شدند، نشانه ی این امر وجود امم زاده های متعددی است که در سراسر دو سوی البرز دیده می شود. در منطقه ی لاویج نور نیز مقبره ی چهار تن از سادات وجود دارد.

با توجه به آن چه گفته شد آیا می توان افسانه ی موجود در دو بیتی امیر را صحیح پنداشت؟ پاسخ به این پرسش نیاز به تاملی عمیق دارد. جالب آن است که این سنگواره به گونه ای نیست که هر کسی در ذهن خود آن را با شکل اصلی فیل تطبیق دهد این سنگواره کاملاً شکل یک فیل عظیم الجثه است که بر شکم خوابیدهف دارای خرطومی به شکل خرطوم فیل است، اگر چه قسمتی از آن را بنا به گفته مردم ، سودجویان شکسته اند.
حال باید پرسید اگر این سنگواره یک فیل واقعی بوده است و افسانهی موجود در دو بیتی را بپذیریم چگونه در این مکان قرار گرفته است؟ جایی که حتی اسبان چابک  سواران عرب نتوانسته اند به ان راه یابند بعید به نظر می رسد که چنبن فیل عظیم الجثه ای به آن جا راه یافته باشد و شرایط جغرافیایی و زیست گاهی این منطقه با توجه به کوهستانی بودن  آن مکان مناسبی برای زیست فیل نیست. به علاوه منشاء پیدایش چنین افسانه ای (حضور امام حسن (ع)در منطقه) شاید وجود سلدات علوی زادگانی است که به نقاط دور دست از جمله این مناطق گریخته اند، و مردم با مشاهده ی بزرگی و منش والا و به احترام کرامتشان، آنان را امام تصور کردند.

نکته شایان ذکر آن است که هر اسطوره ای رگه هایی از واقعیت را در خود دارد، شاید جابجایی شخصیت حسن بن زید علوی با امام حسن (ع) باشد. نکته دیگر اینکه اگر منظور از امام حسن(ع)در دو بیتی مورد نظر امام حسن عسگری هم باشد باز احتمال حضور ایشان با توجه به ایمکه در سامره تحت نظر بودند کاملاً منتفی است اگر چه مکان دفن نماینده ی ایشان، بنا به اقوال، در بلده ی نور باقی است.
بر این اساس شخصیتی که در این افسانه آمده شاید همان حسن بن زید باشد که بنا بر گزارش ابن اسفندیار و میر ظهیر الدین مرعشی و اولیاء الله آملی هنگامی که از مقابل سلیمان بن عبدالله حاکم طاهری در ساری برای اولین بار گریخته بود، تا لاویج رود آمده، و به احتمال  در ادامه مسیرش از لاویج نیز عبور کرد. ابن اسفندیار می نویسد « حسن بن زید به لاویج رود امد و مشورت طلبید از یاران خویش، و به او گفتند این جایگاه نکوست ...»(3) اولیاء الله آملی نوشته است: « داعی(حسن بن زید) به لاویج رود معسگر ساخت..».(4) مرعشی  می گوید: « بعد از چند روز داعی را از دیلمان و گیلان مدد رسید داعی از چالوس سوار شد و به خواجک (خاچک امروزی) نزول کرد سلیمان (ابن عبدالله طاهر) با اصفهبد (ملک الجبال قارن بن شهریار) به پای دشت آمد داعی به لاویجه رود معسگر ساخت.»(5)
افسانهی دیگری که در ارتباط با فیل سنگی وجود دارد و آن را معجزه ای منتسب به امام حسن(ع) جلوه می دهد « تنیرو» است. شکلی که شاید به مرور زمان بر اثر خروج آهک ها و گچ ها در کناره ی چشمه ی آبگرم به وجود امده آن را کاملاً شکل یک تنور ساخته است. تنور و محای که آب از آن فوران می کند در ارتفاع خاصی قرار گرفته است، این همه دقت اتفاقی در کار طبیعت خود عجیب است. نفرین کردن امام در حق زنی و نیز درخواست قرصی نان از آن زن که برخلاف طبع بلند و منش والا و منیع آن حضرت بوده، هم چنین آماده بودن ترازو برای وزن کردن نان همه گویای ان است که دریابیم اسطوره از چه لایه ی نازکی، نقب به تاریخ و واقعیت می زند و تمییز لایه ی ظریف بین افسانه و واقعیت چقدر دقیق و دشوار است.

فرجام سخن، ماندگاری این سنگواره در زمانی بس طولانی است، اگر به تاریخ یا واقعه ای  که در این افسانه
آمده نگاه کنیم و یا پیدایی آن را به زمان سرودن دو بیتی منسوب به امیر پازواری بدانیم در هیچ یک از منابع تاریخ عمومی یا محلی نامی از این سنگواره ذکر نشده است. نگاهی دقیق تر به ان نشان می دهد که به احتمال در دوره هایی نه چندان دور به وسیله ی افراد تغییراتی یافتهف چنان که دیوار شکمی  و پشت آن با لایه ای از ساروج یا سنگ های سیمانی پوشش یافته است، و این برای جلوگیری از فرسایش طبیعی، یا برای جبران تخریب های ناشی از دستبردهای انسانی بوده، که به طمع یافتن گنج و دفینه ی موجود در آن، صورت گرفته است که در دل خویش راز های سر به مهری از تاریخ فرمانروایان و حاکمان را پنهان کرده است و نیز به دست همان فرمانروایان ساخته شده؛ اما این نکته همچنان باقی است که چرا تندیس موجودی را انتخاب کردند که هیچ ارتباطی با شرایط طبیعی و جغرافیایی منطقه ندارد و حتی ذهنیتی نامانوس دارد. آیا سنگواره طبیعی از گچ وآهک بوده با توجه به این که در کنار چشمه ی آبگرم قرار گرفته، و به دلیل شباهتش با فیل، فرمانروایان محلی ان را تکمیل کرده، به صورت سمبلی برای حکومت خود در آورده اند و در آن گنجینه های با ارزش خود را نهفته اند؟ می گویند اگر کسی بخواهد این سنگواره را خراب کند با حمله مارها و افعی ها روبه رو میشود، این حادثه چندین بار هم رخ داده است، این امر چه صحت داشته باشد چه نداشته باشد، سبب شده است که افراد به ندرت جرئت نزدیک شدن به آن را داشته باشند و بدین سبب سنگواره کمتر به وسیله عامل انسانی تخریب شده است. به هر حال این سنگواره را چه به صورت سمبل، دفینه، آرامگاه، یا سنگواره ای طبیعی از گچ و آهک تصور کنیم بی مبالغه باید گفت در حد خود شاهکاری سترگ، و زیباترین اثری است که به عنوان یادگاری از تاریخ، سبب ماندگاری هویت و حافظه تاریخ قومی و منطقه ای می تواند باشد، اگر چه منتسب کردن آن با معجزه ی یاد شده در دو بیتی امیر نمی تواند تطابق و سازگاری داشته باشد و این احتمال تقریباً منتفی است، شایسته است به دلیل اهمیتی که دارد، مورد شناسایی و توجه قرار گیرد.  در واقع این زیبایی وقتی کامل می شود و موجب شگفتی خواهد شد، که در نظر بگیریم این سنگواره در سرزمینی چون هند با افریقا به عنوان سمبل یا نماد وجود دارد چندان عجیب نمی نمود، اما در این منطقه علیرغم گسیختگی جغرافیایی با زیست گاه اصلی فیل و عدم پیوند این سمبل با فرهنگ بومی چه می کند، موجودی غریب با منطقه که بسیار زیبا و ساکت بر جایگاه خویش نشسته است و چون تصویری پروقار بر تابلوی این سرزمین نقش بسته است، چون تندیسی از غربت تاریخ است که رنج دورافتادگی از وطن مالوف را در سینه دارد و نگاهش تا دور دست ها چون دیرینگی های سرزمین رویان رازناک و اساطیری است.


پی نوشته ها:   

1. بلاذری ، احمدبن یحیی. فتوح البلدان( بخش مربوط به ایران) ترجمه ی آذرتاش آذرنوش. ص92.

2. کسروی ، احمد. مجموعه مقالات.
3. ابن اسفندیار. تاریخ طبرستان . ص234.
4. آملی، اولیاء الله. تاریخ رویان. به کوشش منوچهر ستوده. ص91.
5. مرعشی، میرظهیرالدین. تاریخ طبرستان و رویان و مازندران. به کوشش محمد حسین تسبیحی.ص133.

 

 

 

جنگل های شهرستان نور و ارزشهای توریستی آن

جنگل های شهرستان نور و ارزشهای توریستی آن:

ذخایر جنگلی شهرستان نور بسیار وسیع و غنی است که اغلب از درختان ساحلی تا درختان سخت چوب و با ارزش تشکیل شده است. درگذشته های نه چندان دور سرتاسر نوار ساحلی پر از جنگلهای انبوهی بوده که حتی روستاهای ساحلی را نیز فرا گرفته بودند.
امروزه تمام نوار ساحلی، جلگه ها، تپه های مشرف به جلگه ها و حتی اراضی درون جنگل ها، از درختان انبوه و بلند خود خالی شده و به عنوان اراضی مزروعی آبی و دیمی مورد استفاده قرار می گیرد. درآغاز بهره برداری صنعتی از جنگل های نور، جاده های جنگلی زیادی احداث شده که امکان دسترسی به نواحی مختلف جنگل را میسر می سازد. علاوه بر جاده های شهرهای جنگلی، جاده های روستایی فراوانی نیز به طور مستقل یا پیوسته احداث گردیده اند که عمده آنها شوسه و برخی از آنها آسفالت می باشد. این جاده ها دسترسی به فضاهای جنگلی را تسهیل می کنند.
جنگلهای نور دارای چشم انداز مرتفع و دره ای با جنگلهای انبوه و متراکم که از تپه های بلند مشرف به جلگه تا دامنه های بلند دماوند گسترش یافته است. صخره های بلند، دره های عمیق، رودخانه های متعدد، چشمه سارهای بزرگ، آبشارهای بلند، پوشش گیاهی رنگارنگ، حیات وحش متنوع، آبهای گرم، ییلاقات کم نظیر، فضاهای ویژه روستایی و مناظر بدیع و دلپذیر از ویژگی های این مجموعه جنگلی است که قابلیتهای توریستی شگرفی را به نمایش گذاشته است. نبود دسترسیهای مناسب، بهره برداری توریستی از این جنگلها را محدود ساخته است.
بدون تردید، ارزشهای تفریحی و توریستی جنگلها امر روشنی است که نیاز به برهان ندارد. ولی جنگلهای نور با وجود امکانات شگرف و کم نظیر، از نظر بهره برداریهای توریستی و تفریحی بسیار ضعیف و منحصر به پارکهای جنگلی حواشی سواحل و جاده ها است. نبود تجهیزات، خدمات و مدیریت، مهمترین عوامل عدم بهره برداری های تفریحی و توریستی از جنگل هاست. جنگلهای نور در فصلی از سال چهره می آرایند و رنگی دگر می یابند، دارای بهاری سر سبز و با طراوت هستند که عطر گلهای وحشی آن سراسر مناطق جنگلی را فرا می گیرد. تابستانی خنک و متبوع را به ارمغان می آورند که سایه های گسترده و غیرقابل نفوذ آنها موجب تمدد اعصاب و آرامش درونی انسان می گردد. پاییز رنگارنگ آنها نیز ، تابلویی بدیع و مجسمی را به نمایش می گذارد. و در نهایت زمستان پوشیده از برف آن، خاصه در ارتفاعات، خالی از لطف نبوده و دارای زیبایی خاصی است.

مقاله ای از وضعیت اکوتوریسم در شهرستان نور

  

    
   اکوتوریسم منطقه نور : بررسی توانمندیها و چالش های اقتصادی آن

      وحید کیانی   
 (کارشناس جغرافیا)  
 [e-mail]

جهانگردی که اززمانهای بسیار دور هم، مورد توجه انسان قرار داشته،امروز به چنان وسعت و غنایی دست یافته که درآمدهای حاصل از آن در پاره ای از موارد از عمده ترین شاخه های فعالیتهای صنعتی نیز آشکارا فراترمی رود.
جهانگردی چه به صورت خود جوش و چه بر اثر تدابیری که از سوی دولت اتخاذ می شود،جغرافیای بسیاری از کشورهای جهان را با دگرگونی های بنیادی مواجه کرده است.مناطقی که عمدتاً برای گذران تعطیلات برگزیده می شوند وابستگی شدیدی به محیط طبیعی و روانی و اجتماعی دارند. با توجه به منطقه مورد بحث ما که یکی از کمربند سبز سرزمین خشک و نیمه خشک ایران را در مناطق شمالی کشور تشکیل می دهد و وجود رشته کوههای عظیم البرز در جنوب و دریای نیلگون خزر در قسمت شمالی آن و فاصله کوتاه بین کوه،جنگل و دریا،چشم اندازهای بی نظیری به این منطقه بخشیده است. وجود دره های زیبا،آبشارهای بلند و چشمه های جوشان،جنگل های سرسبز و سواحل زیبا در یک ناحیه کوچک این منطقه را برای یک منطقه اکوتوریستی مهیا میسازد که می تواند نقش های جدیدی در فعالیتهای اقتصادی مردم منطقه و حتی تغییر کاربری اراضی آن ایفا کند.
شهرستان نور دارای موقعیت دریا کناری می باشد که سواحل زیبایی را در این ناحیه به وجود آورده که هرساله در ایام تابستان و تعطیلات پذیرای توریست های زیادی می باشد.در قسمت جنوبی این شهرستان کوهستانهای بلند و مرتفع قرار گرفته که پوشیده از جنگل های انبوه و سرسبزی میباشد.وجود جلگه های وسیع در بین جنگل و دریا وشالیزارهای سرسبز در فصل بهار و تابستان منظره زیبایی را به این منطقه می دهد.
با توجه به توربستی بودن منطقه می توان با جذب سرمایه های خارجی و ارئه طرح ها و برنامه های توریستی و دادن وامهای کم بهره به مردم بومی برای ساخت و ساز خدمات توریستی همچون هتلها، رستوران ها،مهمان پذیرها و سفره خانه های سنتی و دیگر خدمات توریستی برای جذب توریستهای داخلی و خارجی اقدام کرد.
این کار میتواند در توسعه اقتصادی منطقه و حتی کشور بسیارمهم باشد و سرمایه زیادی را وارد کشور کند.جهانگردی آفریننده ثروت است و بیش از همه موجب پیدایش مشاغل بسیار است. درآمدهای حاصل از جهانگردی از کشاورزی نیز بیشتر است.از سوی دیگر بسیاری از صنایع با جهانگردی در ارتباطی نزدیک هستند. ازآن جمله صنایع ساختمانی،صنایع ساخت کشتی های تفریحی و ساخت کاروانها و از سویی دیگر فعالیت پاره ای از شرکت های قدرتمند وابسته به امر جهانگردی از آن جمله است.میزان در آمدهای ناشی از جهانگردی گاه به ارقام نجومی سر می زند.
با این تفاسیراین منطقه پتانسیل و قابلیتهای جذب توریست و جهانگرد چه داخلی و خارجی را دارد و میتواند در آینده ای نزدیک با توجه به رشد شتابان شهرنشینی و توسعه تکنولوژی و زندگی ماشینی و شعار بازگشت به طبیعت و نیاز به آرامش وسکوت شاهد شکوفایی هر چه بیشتر اقتصاد و تغییر چشم اندازهای جغرافیایی منطقه بود.
برای جمعبندی از مطالب این بحث جا دارد تا قابلیتها و تنگناهای منطقه بطور جداگانه ای عنوان گردد تا در پایان بتوان با ارئه راهکارهای اصولی به هر چه بارور شدن این صنعت نامرئی(توریسم)اقدام کرد.
ازقابلیتهای مهم منطقه 1. طبیعت بکر و دست نخورده که از نیمی از هزینه های توریستی می کاهد 2. تعداد زیاد توریسم و مسافر در هر فصلی از سال 3. ساخت هتلها،رستورانها و مجتمع های تفریحی و توریستی 4. ایجاد شرکت های تور مسافرتی 5. ایجاد مشاغل برای بسیاری از جوانان جویای کار 6. بوجود آمدن بازارهای صنایع دستی وبومی
7. بالا رفتن سطح درآمد مردم منطقه و به تبع آن رشد فرهنگی و اجتماعی و ......رامی توان نام برد.
از تنگناهای آن میتوان: 1. کمبود سرمایه گذاری دربخش توریست 2. نبود راههای ارتباطی خوب به نقاط دیدنی منطقه
3. کمبود امکانات و تسهیلات در اقامتگاههای توریستی 4. نداشتن برنامه ها و طرح های هدفمند دربخش توریسم 5. ضعف شدید در شناسایی نقاط توریستی منطقه توسط کارشناسان خبره و ارئه راهکارهای منطقی 6. خوب استقبال نکردن از سرمایه داران داخلی و خارجی. 7. نبود برنامه و طرح های اصولی در زمینه جذب سرمایه های خارجی و ایجاد روحیه مشارکت شرکت های خصوصی ودولتی در زمینه زیر ساختهای صنعت توریسم 8. حمایت نکردن دولت درسرمایه گذاریهای سنگین در بخش توریست و ...... می باشند.
درحالی که می توان با برنامه ریزی صحیح و اصولی زمینه اشتغال زیادی برای ساکنین محلی بخصوص جوانانی که به خاطر نداشتن اشتغال مناسب در حال مهاجرت ازشهرشان هستند را فراهم نمود. هماهنگ بودن کلیه سازمانها،ارگانها،نهادها و بخش خصوصی و دولتی دریک راستا و همسو نگری  برای رسیدن به یک هدف و خوداری از دوباره کاری ها وهزینه های اضافه می تواند راهگشای بسیاری از معضلات توریستی- تفریحی منطقه باشد.

                                                                                          نویسنده : وحید کیانی