مقاله علمی - پزوهشی- گردشگری
ساماندهی الگوی گردشگری در استان مازندران با تأکید بر مکانیابی دهکدههای گردشگری
سید حسن حسینی
کارشناس ارشد برنامهریزی صنعت توریسم
دانشجوی دکترای مدیریت برنامهریزی(مدرس دانشگاه)
بر گرفت از مجله رهپویه هنر » زمستان 1386 - شماره 4 (از صفحه 61 تا 67)
چکیده
استان مازندران و سواحل آن به دلیل برخورداری از جاذبههای غنی گردشگری،یکی از مهمترین مقاصد گردشگری کشور به شمار میآید.شواهد موجود و نتایج حاصل از مطالعات و نظرسنجیهای صورت گرفته حاکی از آن است که متأسفانه در سالهای اخیر از میزان رضایتمندی گردشگران کاسته شده و نارساییهایی در پاسخگویی به نیازها و انتظارات گردشگران به وجود آمده است.همچنین مطالعه برخی از شاخصهای توسعه گردشگری استان حاکی از آن است که علیرغم توان بالای گردشگری،این استان به لحاظ گردشگری از جایگاه مناسبی برخوردار نیست. میانگین ضریب اشتغال اتاق و تخت هتلهای استان مازندران به ترتیب 32 درصد و 42 درصد است،حال آنکه ارقام متناظر آن برای کشور،14 درصد و 04 درصد است.پائین بودن مدت اقامت گردشگران در هتلهای استان نسبت به میانگین کشور از دیگر شاخصهایی است که بیانگر وجود موانعی برای توسعه گردشگری استان است،میانگین مدت اقامت در استان 1/46 روز و رقم متناظر آن برای کشور 2/71 روز است.
یکی از راهکارهای مدیریتی مطرح برای مشکلات بیان شده و افزایش میزان رضایتمندی گردشگران ساماندهی الگوی نامناسب گردشگران استان از طریق مکانیابی و ایجاد دهکدههای گردشگری(مجتمع گردشگری)در مناطق مستعد استان است.
تحقیق حاضر به منظور استفاده بهینه از قابلیتهای گردشگری و جلوگیری از تک محصولی شدن صنعت گردشگری(ساحل-دریا)و افزایش میزان رضایتمندی گردشگران و در نهایت دستیابی به توسعه پایدار گردشگری بر آن است تا با شناسایی مکانهای مناسب برای ایجاد اینگونه مجتمعها(شهرستان نور)،الگوی جدیدی را برای توسعه گردشگری استان پیشنهاد کند.
برای مکانیابی بهینه این نوع مجتمعها در استان مازندران از روش AHP استفاده شده است که در آن با استفاده از نظر کارشناسان(روش دلفی)متغیرها و شاخصههایی برای مکانیابی بهینه و مناسب استخراج شده و سپس با رتبهبندی این شاخصهها و متغیرها،مکانهای مناسب یعنی منطقه لاویج،منطقه بلده،منطقه میانبند به عنوان مناطق مناسب معرفی شدهاند.
واژگان کلیدی
گردشگری،دهکده گردشگری،الگویابی گردشگری.
مقدمه
استان مازندران با مساحت 65732/4 کیلومتر مربع 5/1 درصد مساحت کشور را به خود اختصاص داده و دارای 833 کیلومتر نوار ساحلی است که متأسفانه شواهد موجود نشان میدهد که 9/2 درصد یعنی 01 کیلومتر نوار ساحلی فقط دارای ساخت و ساز عمومی توسط سازمان میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری به خود اختصاص داده و باقی را بخشهای دولتی،خصوصی، شهرها و غیره اشغال کردهاند که همین امر باعث تمرکز شدیدی در نوار ساحلی شده است.1
این تحقیق در پی آن است که ضمن مطالعه الگوی کنونی گردشگری استان الگوی جایگزین مناسبی برای گردشگری با تأکید بر توانهای گردشگری مناطق غیر ساحلی ارائه کند که با احداث دهکدههای گردشگری سبب جذب گردشگران بیشتر و طولانی شدن مدت اقامت مسافران و هزینه گردشگران ارزانتر از مناطق ساحلی خواهد شد.
در نظرسنجی که در سال 1831 از گردشگران استان به عمل آمد،مشخص شد که 09 درصد گردشگران استان از وضعیت استفاده از آب دریا ابراز نارضایتی کردهاند.
در سال 8731 انگیزه استفاده از آب دریا در بین گردشگران 25 درصد و استفاده ازجنگل 02 درصد گردشگران بوده است.اما در سال 2831 انگیزه استفاده از آب دریا به 03 درصد کاهش و انگیزه استفاده از جنگل به 33 درصد افزایش یافت.
یکی از موانع و چالشهای فراروی توسعه پایدار مقاصد گردشگری تمرکز مکانی گردشگران و تک محصولی شدن مقصد به لحاظ عرضههای گردشگری است.تبعات منفی ناشی از این الگو،نارضایتی گردشگران و به تبع آن عدم پایداری و تداوم رونق گردشگری در مقصد از جمله دلایلی است که انجام این تحقیق را ضروری و اجتنابناپذیر میکند.
با توجه به اینکه تاکنون مطالعات جامع و مانعی در خصوص راهکارهای مدیریتی برونرفت از این مشکل صورت نگرفته است و معدود مطالعات صورت گرفته نیز هم به لحاظ متدولوژی تحقیق و هم به لحاظ مبانی تئوریک آن ضعیف بودهاند،تحقیق در این خصوص با نگرش جدید و با تأکید بر مطالعه دهکدههای گردشگر2 واجد اهمیت و در خور توجه است.
لازم به ذکر است که در غالب راهکارهای مدیریتی که تاکنون برای آمایش وضعیت نابسامان الگوی متمرکز 2lگردشگری استان ارائه میشده است تاکید و توجه به ساماندهی نوار ساحلی و اطراف آن بوده است،حال آنکه در این مقاله حل مشکل در مناطقی خارج از محدوده نوار ساحلی جستجو میشود و بدین لحاظ مهم و در خور توجه است.
تعریف واژگان اصلی و عملیاتی
برنامهریزی منطقهای3
فرآیند تنظیم و هماهنگ کردن برنامههای مختلف اقتصادی و اجتماعی متناسب با نیازها و امکانات جهت مشارکت مردم و مناطق در برنامهریزی توسعه را برنامهریزی منطقهای گویند.
توسعه پایدار گردشگری4
در سال کنونی توسعه پایدار به عنوان روشی تازه مطرح است که جوامع میتوانند بدان وسیله درباره سطح زندگی، عدالت اجتماعی و حفظ منابع بیندیشند.
هدفها و ویژگیهای گردشگری پایدار عبارت هستند از: 1-بهبود کیفیت زندگی جامعه میزبان
2-رعایت برابری یا مساوات بین دو نسل و در درون یک نسل
3-حفظ کیفیت محیط زیست از طریق حفظ سیستم زیست محیطی
4-حفظ یکپارچگی و انسجام فرهنگی و همبستگی بین جوامع
5-ایجاد تسهیلات و امکانات به گونهای که دیدارکنندگان بتوانند تجربههای ارزشمندی کسب کنند.
دهکدههای گردشگری5
هدف اصلی آن گردشگری ارزان قیمت است..
الگوی گردشگری در این تحقیق
هدف از الگوی گردشگری در این تحقیق شکل،قالب یا ویژگیهای بارز گردشگری منطقه از جمله مکان تحقیق فعالیتهای گردشگری زمان اوج فعالیت و نوع فعالیت قالب گردشگری است.
ساماندهی گردشگری
منظور از ساماندهی گردشگری در این مقاله به سامان نمودن یا بهینهسازی توزیع زمانی،مکانی و تنوع،بخشی از فعالیتهای گردشگری انسان است.
مجتمع گردشگری6
به مجموعهای از تأسیسات اقامتی،پذیرایی،تفریحی، تفرجگاهی و ورزشی گفته میشود که دارای تأسیسات متنوع بوده و مهمانان ضمن اقامت در آنها میتوانند از خدمات جانبی دیگری که در آنها وجود دارد استفاده
1lکنند.تأسیسات اقامتی در مجتمعهای گردشگری متنوع است و میتوانند به صورت اتاق،ویلا،آپارتمان،کمپینگ، محل پارک کاروان یا اتاقهای بسیار که با اتومبیل یدک کشیده میشوند،باشد.
هدف تحقیق
هدف تحقیق حاضر شامل اهداف علمی-کاربردی و همچنین هدف خاص در ارتباط با موفقیت تحقیق است. نگاهها به الگوی توسعه گردشگری مبتنی بر دهکدههای گردشگری(مجتمعهای گردشگری)از منظر توسعه گردشگری و اصلاح الگوی متمرکز و نامناسب گردشگری فعلی اشاره دارد.هرچند که توسعه متعادل منطقهای و روستایی از نکات مثبت آن به شمار میرود.
1-کمک به تمرکز در نوار ساحلی و کاهش تبعات منفی منطقهای
2-کمک به توسعه متعادل منطقهای
3-کمک به توسعه روستایی
4-کمک به استفاده بهینه از سایر منابع گردشگری استان(جنگل،اکوسیستم کوهستان)
5-جلب رضایت گردشگران با ارائه خدمات مطلوب اقامتی-پذیرایی،تفریحی،ورزشی و....
6-تنوع بخشیدن به محصولات قابل عرضه به گردشگران
سئوالهای تحقیق
1-الگوی فعلی گردشگری استان چگونه است؟
2-معیارهای تعیین مطلوبیت مکانی برای ایجاد دهکدههای گردشگری کدامند؟
3-چه منطقهای از شهرستان نور از اولویت بالاتری برای ایجاد دهکدههای گردشگری برخوردار است؟
روش تحقیق
روش این تحقیق از نوع توصیفی، تحلیلی و کاربردی است.همچنین در این تحقیق برای مقایسه و ارزیابی مناطق مورد مطالعه از یک مدل ریاضی بهره جسته و با استفاده از اسناد و مدارک،شاخصهها تعیین شده و با استفاده از پرسشنامه و طیف ساعتی 2lشاخصههای مؤثر،جداسازی و آنگاه با روش A.H.P گروهی به ارزیابی مناطق مورد اشاره پرداخته شد و اولویتبندی این مناطق را از لحاظ میزان مناسب بودن هر منطقه جهت توسعه و احداث دهکدههای گردشگری با توجه به شاخصههای موردنظر در قیاس باهم مشخص خواهد کرد.در این پژوهش برای آزمون اعتبار پرسشنامه از آلفای کرونباخ و برای جداول مقایسهای از محاسبه نرخ سازگاری (CR) استفاده شد.
روش تجزیه و تحلیل دادهها
در تحقیق حاضر از روش AHP جهت تعیین اولویتبندی مناطق بهینه جهت ایجاد و توسعه دهکدههای گردشگری استفاده شده و تعیین الویت مناطق سهگانه نسبت به یکدیگر جهت احداث مناطق دهکدههای گردشگری است.
فرایند تحقیق
بهطور خلاصه میتوان فرایند تحقیق حاضر را به شکل زیر نمایش داد:
محدودیتها و تنگناهای تحقیق
نبود تعریف دقیق و عدم وفاق نظر میان صاحبنظران و (به تصویر صفحه مراجعه شود) نمودار شماره 1
1lدستاندرکاران بخش گردشگری در مورد تعریف و مفهوم دهکدههای گردشگری،مشکل جلب رضایت مدیران و کارشناسان جهت استفاده از تکنیک دلفی،عدم دسترسی کامل به گزارشهای نهادها و سازمانها در حوزه گردشگری جزء محدودیتهای پژوهش بوده است.
بررسی وضعیت دریا و سواحل استان مازندران
دریای مازندران با ویژگیهای منحصر به فرد یکی از بهترین پتانسیلهای گردشگری کشور و استان مازندران است.علاوه بر آن گردشگری در مازندران به دلیل وجود اینجاذبه طبیعی مهم،در برنامههای اول و دوم توسعه به عنوان محور توسعه قلمداد شده است،اما بررسیها نشان میدهد که این امر عملا تحقق نیافته است دلیل عمده این امر نادیده گرفتن موانع متعدد و بیتوجهی به حفظ و حراست این منبع خدادادی بوده است.متولیان برنامهریزی کشور با توجه به پتانسیل مذکور،توسعه استان را در گروه توسعه گردشگری میدانستند ولی متأسفانه این توان بالا،روز به روز رو به زوال و نابودی رفته است و هیچ تفکر صحیحی برای شکوفا نمودن این استعدادها به اجرا نیامده است.آمار نشان میدهد که 89 درصد از وسعت قریب به 833 کیلومتر نوار ساحلی استان مازندران در اختیار دستگاههای دولتی و بخش خصوصی است..که ایام محدودی از سال،این سرمایه عظیم ملی را مورد بهرهبرداری قرار میدهند،درحالیکه این شاهکار آفرینش و دنیای زیبائیها که از«نزدیکی و همجواری دریا و جنگل»در ساحل به وجود آمده متعلق به همه مردم کشور است تا در کنار این همه نعمتها بیاسایند و به قدرت و جبروت الهی اندیشه کنند.
در نظرسنجی انجام شده که برپایه اصول و علمی آماری در سال 1831 انجام شده مشخص گردیده که حدود 09 درصد از گردشگران با انگیزه گذراندن اوقات فراغت به استان مازندران سفر میکنند و از تعداد حدود 87 درصد استفاده از دریا را در اولویت سفر قرار دادهاند.برپایه همان نظرسنجی مشخص شده که متأسفانه تنها 02 درصد از مسافران موفق به رفتن به ساحل و 7 درصد موفق به شنا شده،69 درصد موفق به قدم زدن و استراحت در سواحل شده و در مجموع 09 درصد از گردشگران از وضعیت دریا رضایت نداشتهاند.
چنانچه دگرگونیهای اساسی در این زمینه انجام نپذیرد، در آینده نزدیک شاهد تخریبها و نابسامانیهای دیگر در نوار ساحلی خواهیم بود و باید شعار محوریت گردشگری را در توسعه مازندران حذف نموده و دریا را دیگر به عنوان 2lمنبع مهم گردشگری یاد نکنیم و در مجموع این وضع جز ناهنجاریهای اجتماعی،نابودی ارزشهای فرهنگی و از بین رفتن عدالت اجتماعی و غیره را نصیب جامعه نخواهد کرد.
وضعیت موجود گردشگری مازندران:
-تعداد گردشگران داخلی سال 18 00000021 نفر
-تعداد گردشگران خارجی سال 18 00007 نفر
-تعداد مسافران با قصد گذراندن اوقات فراغت 29 درصد
-تعداد مسافران با قصد استفاده از دریا و ساحل 87 درصد
-میزان هزینه بخشهای دولتی مستقر در سواحل سالانه 52-02 میلیارد ریال بدون کسب درآمد.
تابلوی موردنظر نحوه اشغال سازمانها و نهادهای دولتی مستقر در سواحل استان مازندران را نشان میدهد.
وضعیت نوار ساحلی مازندران:
-طول کامل نوار ساحلی مازندران،833 کیلومتر
1l-طول کامل نوار ساحلی که در آن ساخت و ساز انجام شده است،842 کیلومتر یعنی 47 درصد
-طول سواحل بدون ساخت و ساز متعلق به بخش خصوصی،دولتی و انتظامی 57 کیلومتر
-میزان سواحل انحصاری،69 درصد
-پتانسیل ایجاد شغل در هر کیلومتر ساحل دریا 005 نفر
استفاده از طرح دریا:
(به تصویر صفحه مراجعه شود) 29 درصد از علاقهمندی گردشگران به استان مازندران طبیعت است،با توجه به جدول فوق در سال 08،87 درصد جهت استفاده از طرح دریا به کنار ساحل رفتهاند.این عدد (به تصویر صفحه مراجعه شود) در تابستان 48 به 26 درصد رسید.علت این امر انحصاری بودن ساحل و توجه به مناطق جنگلی و ییلاقی در استان است.
موانع و مشکلات اصلی وضعیت سواحل مازندران
-ساخت و سازهای بیرویه در سواحل
-نداشتن شبکه حمل و نقل مناسب جادهای،ریلی، دریایی و هوایی
-عدم ساماندهی ویلاها و منازل استیجاری شخصی
-وجود هرج و مرج در فعالیتهای شغلی مسیرهای گردشگری و عدم وجود متولی برای این مشاغل
-عدم اجرای برنامه آموزشی و آگاهسازی عمومی از طریق رسانههای گروهی
-عدم وجود تابلوهای راهنمای بین المللی حاوی اطلاعات موردنیاز به زبانهای مختلف
-انحصاری بودن ساحل
2l
پاسخ به سئوالهای مطرح شده تحقیق
1-نتایج حاصل از بررسی توزیع جغرافیایی تاسیسات اقامتی و پذیرایی،حاکی از آن است که بیش از 78 درصد (به تصویر صفحه مراجعه شود) از تاسیسات اقامتی در نوار ساحلی و جلگه استان متمرکز شده است.همچنین 45 درصد واحدهای اقامتی استان در سطح جلگه و نوار ساحلی مکانیابی شدهاند.از آنجا که توزیع جغرافیایی عرضه از تقاضا تبعیت میکند.میتوان گفت که الگوی گردشگری استان به لحاظ مکانی و نوع فعالیت متمرکز است.
2-با توجه به معیارهای تأیید سیزدهگانه در ایجاد و راهاندازی دهکدههای توریستی استان مازندران که توسط مدیران و کارشناسان حوزه گردشگری و دانشگاهیان که عبارت هستند از 1،4،5،6،7،8،9،61،71،81، 02،12 و 03.این معیارهای سیزدهگانه در دهکدههای مطرح در غرب استان مازندران برای مکانیابی ایجاد دهکدهها توریستی که از نظر گردشگری نسبت به شرق استان از امتیازات قابل توجهی نیز برخوردار هستند که توسط خبرگان حوزه گردشگری استان مازندران مورد بررسی قرار گرفتند که از این میان منطقه میانبند نور مورد تأیید قرار گرفته.لذا این معیارهای سیزدهگانه با توجه به شرایط جغرافیایی،تاریخی،فرهنگی و مذهبی
(به تصویر صفحه مراجعه شود) (به تصویر صفحه مراجعه شود) آلودگی در نوار ساحلی
1lاستان مازندران به عنوان مؤثرترین معیارها در ایجاد و راهاندازی دهکدههای توریستی در استان مازندران است. که پیشنهاد میشود برای مکانیابی احداث دهکدههای توریستی در این استان این معیارهای سیزدهگانه مورد لحاظ قرار گیرد.در غیر این صورت مناطقی که بدون در نظر گرفتن این معیارها برای احداث دهکدههای توریستی اقدام گردد هیچگونه توجیه اقتصادی نخواهد داشت و قطعا منجر به شکست خواهند شد.
3-با توجه به نتایج حاصل از نظرات خبرگان حوزه گردشگری استان مازندران که معیارهای سیزدهگانه تأیید شده در ایجاد و راهاندازی دهکدههای توریستی استان را با مناطق مطرح در غرب استان از روش AHP گروهی مدنظر قرار دادند.منطقه میانبند نور بهترین شرایط مکانی برای احداث دهکدههای توریستی را به خود اختصاص داده است.
2l
پیشنهادهای تحقیق
با توجه به نتایج حاصل از پژوهش،اولویت اول سرمایهگذاری در ایجاد و راهاندازی دهکدههای توریستی در استان مازندران در منطقه میانبند نور واقع در غرب استان مازندران تعیین شده است و آخرین اولویت نیز در این ارزیابی منطقه بلده نور معرفی شده است.
همچنین یافتههای پژوهش،بر سرمایهگذاری در سایر الگوهای گردشگری به غیر از الگوی گردشگری ساحلی(دریا) که الگوی فعلی و مطرح در استان مازندران است.تاکید دارد.به طوری که الگوی گردشگری غیر ساحلی میتواند مکمل الگوی گردشگری فعلی استان که بر ساحل و دریا تمرکز یافته است باشد.چرا که استان مازندران از منظر ناهمواریها علاوه بر دریا و سواحل شنی آن دارای جلگه،کوهپایه، کوهستان و جنگل است.و هرکدام از این موارد میتواند بالقوه در توسعه پایدار صنعت گردشگری استان نقش بهسزایی داشته باشد.
پیشنهادهایی برای پژوهشهای آتی
1-تعمیم این روش در دیگر استانهای کشورمان برای ارزیابی و انتخاب مناطق مستعد،برای ایجاد و راهاندازی دهکدههای توریستی در سطح بین المللی،ملی،استانی و محلی برای جذب بیشتر گردشگران داخلی و خارجی در راستای توسعه پایدار صنعت گردشگری.
2-استفاده از روشهای کمی (AHP) در سایر سطوح تصمیمگیری
3-استفاده از ترکیب روشهای تحلیل پوشش داده با منطق (AHP) برای ارزیابی عملکرد و تعیین رتبه کارایی هریک از مناطق که دهکدههای توریستی ایجاد و راهاندازی شده است.
بررسی و ارزیابی سایر الگوهای گردشگری در کشور بر اساس امکانات بالقوه هر استان،در راستای تمرکززدایی از یک الگوی گردشگر در استانها درحالیکه میتوانند بالقوه از سایر الگوهای گردشگری در منطقه،همزمان بهرهمند باشند.
پینوشتها
(1)-گزارش سازمان،ایرانگردی و گردشگری استان مازندران،2831 ص 45
(2)- Tourism Complex
(3)- Regional Planning
(4)- Sustainable Tourism Development
(5)- Villege Tourism
(6)- Tourism Complex
منابع و مآخذ
1-ابراهیمی،صفر علی،دهکده توریستی و اقامتی کوهرنگ،پایان نامه کارشناسی ارشد،دانشگاه شهید بهشتی،دانشکده معماری و شهرسازی،9731.
2-اسحقی،روح اللّه و شیدفر،محمد رضا،مازندران از نگاه گردشگران سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان مازندران،2831.
3-اسحقی،روح اللّه شیدفر،محمد رضا،راهنمای برنامهریزی سفر در استان مازندران،2831.
4-پاکدامن،یحیی،مجموعه مقالات اولین همایش کیش 6731 .
5-چاک وای،گی،جهانگردی در چشماندازی جامع،مترجم علی پارساییان و دیگران،تهران:شرکت چاپ و نشر بازرگانی،8731.
6-خاکساری،علی،مجموعه مقالات بررسی سیستمها و برنامههای توسعه جهانگردی در مجموعه اسلامی ایران،دانشگاه علامه طباطبایی با همکاری سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور،2831.
7-رضوانی،محمد رضا،تحلیل روند ایجاد و گسترش خانههای دوم در نواحی روستایی،پژوهشهای جغرافیایی،تهران:انتشارات سمت،ش 54 ،2831.
8-رفیعی،محمد رضا،طرح گردشگری استان فارس،شیراز:میراث فرهنگی و گردشگری،3831.
9-زندهدل،حسن،جهانگردی ایران(2)مازندران،ساری:مجموعه کتابهای راهنمای جامع ایرانگردی شمال،3731.
01-سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان مازندران،بررسی وضعیت دریا و سواحل،ساری،خردادماه 2831.
11-سازمان مدیریت و برنامهریزی استان مازندران،گزارش وضعیت اقتصادی اجتماعی استان مازندران نشریه شماره 4،5831.
21-سازمان میراث فرهنگی و گردشگری،طرح دهکده جهانگردی مازندران،مناطق گردشگری،تهران،0831.
31-سازمان مدیریت و برنامهریزی استان مازندران،سیمای شهرستان نور،معاونت اقتصادی و برنامهریزی،سفر ریاست جمهور،4831.
2l41-صفایی،فرشید،ارزیابی و انتخاب مناطق نمونه گردشگری استان مازندران،پاپاننامه کارشناسی ارشد،مؤسسه عالی آموزش و پژوهشی سازمان مدیریت و برنامهریزی 5831.
51-عبد اللّه زاده،محمود،برنامهریزی ملی و منطقهای جهانگردی، دفتر پژوهشهای فرهنگی،چاپ دوم 4831.
61-غفوری،مهدی،دهکده تفریحی و توریستی دیوچشمه کجور، پایاننامه کارشناسی ارشد،دانشگاه یزد،مجتمع هنر و معماری،دانشکده معماری شهرسازی،1831.
71-گزارش سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان مازندران سال 2831.
81-گزارش ایرانگردی و جهانگردی استان مازندران 1831.
91-گزارش سازمان مدیریت و برنامهریزی استان مازندران،نشریه شماره 4،5831.
02-محمودی،فتانه،مجموعه مقالات،نقش صنعت گردشگری در توسعه مازندران 4831.
12-مستندات طرح توسعه استان مازندران،سازمان مدیریت و برنامهریزی مازندران 3831.
22-نمایی از فرهنگ و هنر مازندران،اداره کل فرهنک و ارشاد اسلامی استان مازندران 4831.
Mclntryre GeorgeṣSustainable Tourism De- -32 Velopment:Guide
.For Local PlannersṣSpainṣWorld Tourism Or- gnizatin(WTO)1993
(Mafṣ1994ṣDOT 1993ṣJenkins et al -42 1997ṣbartmann and.Baum.1998ṣp.p.692-693 WTOṣ1997 Streckfussṣ1997)
http://database.irandoc.ac.ir/scripts/WXis. -52. exe?a og:49:44
http://WWW...../Persian/faculitesindex.htm. -62. motares.ac.ir
WWW.mazandaranmiras.ir -72.
WWW.mazandarantourism.ir -82.
http://mehrnews.com/fa/Newsprint. -92. aspx?NewsID 202537
http://213.176.22.16/scripts/Wxis. -03. exe?a 12:05:47
http://hoteldari.net/articles/management/jz- -13. btvj.php
این وبلاگ با نگاهی انتقادی به پیامدهای منفی گردشگری در دهستان لاویج می پردازد. پیامدهایی همچون تغییر هویت فرهنگی - تخریب محیط زیست - از بین بردن اتحاد و همبستگی محلی و طایفه ای و .....